In het Land van de eeuwige Zomer is Joseph Roth koning ...

Drijvende kracht achter de uitgave van In het Land van de eeuwige Zomer – Reportages uit Frankrijk is ongetwijfeld Els Snick die zich vastbijt in het vertalen van Roths oeuvre. Naar aanleiding van de 75ste verjaardag van Roths overlijden, richtte deze docent vertalen (UGent) in 2014 overigens het Joseph Roth Genootschap voor Vlaanderen op als zusterafdeling van het Internationale Joseph Roth Gesellschaft in Wenen. Ook in de schoot van deze organisatie is Els Snick zeer actief in het wereldkundig maken van Roths virtuositeit.

En Els Snick heeft gelijk: Roth is een rasauteur, een natuurtalent dat ook in Vlaanderen bredere bekendheid verdient. In het Land van de eeuwige Zomer leest, - bijna een eeuw na datum- nog steeds heel vlotjes. De sublieme vertaling van Els Snick draagt hier uiteraard een serieuse steen toe bij, maar het zijn vooral Roths ritme, stijl en scherp waarnemerschap die met glans de tand des tijds doorstaan.

What you see is what you get

In het Land van de eeuwige Zomer – Reportages uit Frankrijk bundelt, wel ja, reportages uit Frankrijk. We lezen verslagen die Joseph Roth, al reizend door Frankrijk, over dit land bijeenschrijft. Roth brengt verslag uit over het noorden waar de sporen van de Grote Oorlog nog tastbaar aanwezig zijn, maar ook over het Frankrijk uit zijn dromen: de witte dorpen uit het zonnige zuiden.

Beginnen doet Roth met enkele vingeroefeningen die later als journalistieke bijdragen in Duitse kranten zullen verschijnen. Of was het andersom en heeft hij de krantenreportages achteraf tot deze literaire pareltjes gepolijst die samen - post mortem uitgegeven - De witte Steden vormden? Joseph Roth beschrijft niet alleen enkele Zuid-Franse steden en hun bewoners, maar geeft hen ook een karakter mee: Tournon is een middeleeuws doolhof waar hij zich niet thuis kan voelen. Vienne is in haar volle schoonheid gestorven en is nu een stille, dode stad vol dode mensen. In Lyon overheerst dan weer het feestgedruis. Net als in Nîmes en Arles zindert de klassieke oudheid er nog na in ruïnes en gebouwen die volledig in het stadsleven zijn geïmplementeerd, al zijn de ingetogen Arelaten wel de grandeur van hun Romeinse voorvaderen kwijtgespeeld. De middeleeuwen en de klassieke oudheid ontmoeten elkaar tussen Les Beaux en Saint-Rémy. Avignon bezingt hij als de stad van licht en witte steen met haar uitnodigende vesting en een amalgaam van mooie mensen. Tarascon bejubelt Roth als komische schelmenstad en Marseille, stad van schepen, was ook begin vorige eeuw al de poort van de wereld.

Is Roth dan een en al lof over het Franse leven? Allerminst, zo hekelt hij het stierenvechten in Nîmes, de veramerikanisering van Parijs (1925!) en het ‘hindoedorp’ in Jardin d’Acclimatation, het oorlogstoerisme in Saint-Quentin, de beau monde in Nice en het luxueuse gokmilieu in Monte Carlo.
Roth is toerist, maar vooral journalist. Hij leest het landschap en de stad en wekt hun geschiedenis tot leven. In zijn reisreportages doet hij wat tv-documentaires als Des racines et des Ailes (France 3) of National Geographic vandaag op ons scherm toveren, alleen slaagt Roth erin om dit enkel met woorden te doen. Net zoals hij de schrijfster Madame du Noyer prijst omwille van haar levendige beschrijvingen van Avignon (Lettres historiques et galantes), zo kan de lezer vandaag niet anders dan op zijn beurt Joseph Roth om zijn schrijfkunst te bejubelen. Met deze reisreportages moet Roth toentertijd de Franse steden, gebouwen en bezienswaardigheden écht zichtbaar hebben gemaakt voor wie deze reis niet kon maken.

Opvallend is Roths gedocumenteerdheid. Veel van zijn informatie is voor de lezer ook vandaag nog wetenswaardig en ‘nieuw’. Dat deze bijna honderd jaar oude reportages nog steeds actueel zijn, mag onder andere blijken uit zijn visie over allochtonen: “Hoe dom is de angst van bepaalde staten, zelfs als ze Europees gezind zijn, dat de ‘eigen aard’ verloren zou gaan en dat de kleurrijke mensheid één grijze soep zou worden! Maar mensen zijn geen kleuren, en de wereld is geen schilderspalet! Hoe meer vermenging, hoe sterker de eigen aard!” Geen wonder dat Roth zowat een decennium later Duitsland moest ontvluchten …

Wat een woordenvloed, wat een schrijftalent …

(Over Marseille): “Dit is niet meer Frankrijk. Dit is Europa, Azië, Afrika en Amerika. Dit is wit, zwart, rood en geel. Iedereen draagt zijn vaderland aan zijn schoenzolen mee, en aan zijn voeten brengt hij het naar Marseille.” (p. 83) Mag ik deze regel dan nu officieel tot mooiste literaire zin ooit uitroepen?
Al is het moeilijk kiezen uit deze overvloed aan literaire pareltjes. Wat dacht je van (ook over de haven in Marseille): “Ik zie door de mastbomen de zee niet meer.” (p. 84) Of deze: “Ik hou van die mooie, levendige, ontspannen en nutteloze drukte in de straten (Marseille). De meeste mensen vervullen niet hun plichten, maar leggen ze naast zich neer. De exotisch geklede vreemdeling, van verre kusten hier aangespoeld, sluit zich in de kleren van zijn land aan bij de levendige stoet van de straat en voelt zich hier thuis. Hij verandert noch zijn kleren, noch zijn stap, noch zijn bewegingen. Hij stapt zoals hij dat thuis zou doen, hij draagt zijn vaderland aan zijn voeten. Niets kan zo vreemd zijn dat het opzien baart. Het trottoir behoort aan de hele wereld, de passagiers van zevenhonderd schepen uit alle mogelijke landen.” (p. 113)

Het literaire talent van Joseph Roth wordt met deze reportages eens te meer bevestigd en al mocht hij dan aan drankzucht lijden, hemzelf parafraserend kunnen we hier stellen dat “schrijvers op hun talent en hun stijl moeten beoordeeld worden, niet op hun karakter en daden.” (p. 55). Dat weet Els Snick als geen ander en met haar vertaalwerk deed ze Roths talent dan ook alle eer aan. Met Snick kreeg Roth echt wel de vertaalster die hij verdient. En met Roth kreeg de Provence op haar beurt de best mogelijke ambassadeur. Nog geen vakantielectuur op zak voor je volgende Frankrijkreis? Deze kan ik je wel aanraden. Alhoewel, ik las ze thuis en waande me zo toch al wat op vakantie …