Het ongemak zindert na

De avond is ongemak opent met de zin “Ik was tien jaar en deed mijn jas niet meer uit.” Meteen is de beklemmende sfeer voelbaar. Wat is er gaande in dit gezin en waarom fungeert de jas van Jas, als haar cocon, waarin ze zich veilig voelt?

Jas groeit als jonge puber op in een gereformeerd boerengezin met twee broers, Matthies en Obbe, en een zusje: Hanna. Het noodlot slaat toe als Matthies overlijdt nadat hij een wak is in geschaatst, op weg naar de overkant. Jas voelt zich enorm schuldig.

De ouders komen om in hun verdriet en zijn niet meer in staat om zich te bekommeren om hun overgebleven drie kinderen. Vader zakt weg in zijn geloof terwijl moeder steeds minder gaat eten en de zin in het leven kwijtraakt. Jas raakt zichzelf kwijt en schreeuwt om aandacht van haar ouders. Door het gebrek aan aandacht ontsporen de kinderen wat leidt tot dierenmishandeling en seksuele experimenten. Alsof het nog niet erger kan, breekt de MKZ-crisis uit en worden de koeien op de boerderij geruimd. Langzamerhand valt het gezin uit elkaar.

“De avond is ongemak” is een rauw verhaal, realistisch en gedurfd geschreven over vergankelijkheid, rouw, verdriet, schuld, mishandeling (vooral van dieren), ontluikende seksualiteit, geloof, verlangen naar aandacht en liefde, geschreven vanuit het perspectief van Jas. De vele motieven maken het een rond geheel.

We volgen de gedachten in het hoofd van Jas, soms kinderlijk, maar vaak ook in prachtige metaforen en prachtige taal. Sommige zinnen zijn dan weer zo grappig dat ze een lach op je gezicht toveren. Het boek is doorspekt met bijbelse citaten. Jas projecteert de tien plagen uit de bijbel op haar eigen leven. Met haar zusje Hanna fantaseert Jas over vluchten naar de overkant, waar de redding hun wacht.

De personages zijn goed uitgewerkt en realistisch. De omschrijvingen van gebeurtenissen zijn gedetailleerd en zeer beeldend. De sfeer is voelbaar voor de lezer. Rijneveld wekt gevoelens op van verdriet en medelijden, maar ook van afschuw. Het is duidelijk dat zij een bewonderaar van Jan Wolkers is. Ook in haar werk vinden we schaamteloze scènes over pies, poep, viezigheid en seksuele uitspattingen. Ze windt er geen doekjes omheen en schrijft erover zoals het is.

Het verhaal komt in beeldende, prachtige taal keihard binnen en langzaam wordt ontrafeld hoe dit gezin ontspoord is. Het ongemak zal nog blijven nazinderen, maar in “ongemak zijn we echt”. Ik heb genoten van de discussies van de Hebban leesclub van dit boek.