'Mijn hele lichaam deed pijn'

“Mijn hele lichaam deed pijn, het bloed bonsde in mijn hoofd en ik voelde me branden van koorts. Maar dat was het niet alleen: alsof er een dijk doorbrak, juist op het ogenblik waarop alle dreiging geweken scheen en de hoop op een terugkeer naar het leven niet langer onzinnig meer was, voelde ik me overweldigd door een nieuw, oeverloos verdriet, dat tot dusver onder andere, dringender nood bedolven had gelegen, weggedrukt naar de randen van mijn bewustzijn: het verdriet van ballingschap, heimwee en eenzaamheid, het verdriet om mijn verloren vrienden, mijn verloren jeugd en het heir van lijken om me heen.”

Dit schrijft Primo Levi aan het begin van Het respijt waarin hij de maanden na zijn bevrijding begin 1945 tot zijn thuiskomst in oktober 1945 beschrijft. Een bizarre reis na een verblijf van ruim een jaar in Buna-Monowitz, een werkkamp in de buurt van Auschwitz-Birkenau. Over dat mensonterende verblijf schreef Levi in 1947 Is dit een mens. Het respijt kwam uit in 1963. Ik raad aan de twee delen achter elkaar te lezen. Een uniek autobiografisch verslag.

Tijdens die lange reis naar huis brengt de Russische trein hen onder andere in Zjmerinka in wat toen nog Sovjet-Unie was en thans Oekraïne is. Met het oog op de actualiteit citeer ik:

“Er kwam een schilder: hij trok een steiger op voor de gevel van het station en liet de slagzin ‘Proletariers aller landen, verenigt u’ onder een laag witsel verdwijnen; in plaats daarvan zagen we, met een stille huiver, letter na letter een nieuwe en heel andere zin verschijnen: ‘Vperjed na zapad’, Op naar het westen.’”

Nog een citaat uit Het respijt dat me deed herinneren aan een boswandeling die ik met een vriend maakte in Zweden begin jaren tachtig.

“De eerste keer dat ik erin doordrong leerde ik tot mijn verrassing en schrik dat het gevaar van ‘in het bos verdwalen’ niet alleen in sprookjes bestaat. Ik had ongeveer een uur gelopen, me zo goed en zo kwaad als het ging oriënterend op de zon, die je hier en daar waar de takken wat minder dicht waren kon zien; maar toen betrok de hemel, en toen ik terug wilde gaan, merkte ik dat ik niet meer wist waar het noorden was. Mos op de stammen? Dat was er aan alle kanten. Ik liep de kant op die me de juiste leek; maar na een lange, moeizame tocht door de doornige struiken bevond ik me op een al even onbepaalde plek als waar ik begonnen was.”

PS de vertaalster gebruikt af en toe nodeloos moeilijke woorden die ik niet goed vond passen bij de stijl van het boek. Zoals heir uit het eerste citaat. Elders kwam ik bijvoorbeeld sacerdotale tegen. En spectrale kazernes. Ik moest het opzoeken....