In een maand van democratie naar dictatuur

36 ‘Inmiddels zal het u duidelijk zijn dat we op grote rampen afstevenen. Afgezien van de persoonlijke ramp - ons literaire en materiele bestaan is immers verwoest – leidt dit geheel tot een nieuwe oorlog. Ik geef geen cent meer voor ons leven. Het is gelukt de barbarij te laten regeren. Maakt u zich geen illusies. De hel regeert.’

Dit schrijft Joseph Roth op 30 januari 1933 vanuit Parijs aan Stefan Zweig. Dit is namelijk de dag dat Hitler tot kanselier wordt benoemd. In het nawoord schrijft Uwe Wittstock: “Wie eind januari op vakantie ging vanuit een rechtstaat, kwam vier weken later terug in een dictatuur. Roth had het goed gezien en zou dan ook niet terugkeren. De brand op 27 februari in de Reichstag zou een keerpunt worden. Dat kwam Hitler wel erg goed uit… De dag erna worden 2 noodverordening ondertekent, het begin van de dictatuur. Het begin ook van de arrestaties van veel schrijvers en journalisten. Op 7 maart is de eerste boekverbranding.

Dit is een prachtige reconstructie van dag tot dag, van 28 januari tot 15 maart 1933. Gebaseerd op dagboekfragmenten, columns, krantenberichten etc. Het leest als een roman. Spannend ook. Heel knap. Veel schrijvers kende ik niet maar dat stoorde mij niet. Tijdens het lezen is het onmogelijk om geen parallellen te zien met ontwikkelingen in sommige landen in onze tijd. Elke hoofdstuk eindigt met een paar korte krantenberichten van die dag zoals deze op 27 februari:

211 Aansluitend op een SPD-betoging in Dresden raken mannen van de Reichsbanner slaags met de politie, die een deelnemer aan de vergadering wil arresteren. Daarop trekt een agent zijn wapen en schiet een van de SPD’ers dood.
Brrr.