Literaire marathon

Ik heb er precies de hele maand november over gedaan. Een hele uitdaging! Alsof je de marathon loopt. In deze fijne en zeer leesbare vertaling uit 2006 is dat overigens prima te doen. Knap ook dat een schrijver in staat is om je aandacht 1500 pagina’s vast te houden. De uitdaging om deze literaire marathon uit te lopen helpt daarbij wel! Toen ik over de helft was maakte een lichte vorm van euforie van mij meester. Er kwam nog net geen endorfine vrij…

Het verhaal begint in 1805 en eindigt in 1820. Interessant om de oorlog met Frankrijk onder leiding van Napoleon vanuit Russisch perspectief te bekijken. En kennis te maken met de voor mij onbekende Koetoezov die in alles het tegenovergestelde lijkt van Napoleon. Regelmatig bevinden we ons aan het front. Maar vaker nog in de salons van een aantal welgestelde families zoals de Rostovs, de Bezoechovs en Bolkonskis. Lief en leed wordt gedeeld. Het bijzondere is dat leden van die families ook meedoen aan het front. Napoleon in de ogen kijken. Tsaar Alexander I ontmoeten. Of converseren met historische bevelhebbers aan Russische zijde. Ik moest soms denken aan De Welwillenden waar Littell zijn karakter Max Aue laat meedraaien in de Tweede Wereldoorlog, toevallig ook tijdens de opmars van de Duitsers richting Moskou.

Overigens vind ik Oorlog en vrede niet zo goed als Anna Karenina. De karakters in die roman vond ik meer uitgewerkt. Er zat meer psychologie in. Spanning ook. De jachtpartij bijvoorbeeld die in beide romans voorkomt is in mijn herinnering bij Anna Karenina heel spannend. Terwijl het in Oorlog en vrede niet veel meer is dan tijdverdrijf. Daarnaast vond ik Tolstoj nogal betweterig en soms te gedetailleerd als het gaat om zijn visie op de oorlog. Verfrissend is dan wel dat hij ingaat tegen de heersende tendens om Napoleon als een groot veldheer te zien.

Hieronder een aantal citaten die een idee geven van wat Tolstoj vermag. En hou bij het lezen van deze citaten in het achterhoofd dat dit een roman is uit 1867.

245 Het moment van morele vertwijfeling dat het lot van een veldslag beslist was aangebroken: zouden de wanordelijke bendes soldaten naar de stem van hun commandant luisteren of zouden ze even naar hem omkijken om vervolgens weer verder te rennen? Ondanks het wanhopige geschreeuw van de ooit zo door de soldaten gevreesde stem van de regimentscommandant, ondanks zijn razende, donkerrode, onherkenbaar vertrokken gezicht en het gezwaai met zijn degen bleven de soldaten rennen, praten en in de lucht schieten zonder naar de bevelen te luisteren. De morele tweestrijd die over het lot van veldslagen beslist was in het voordeel van de angst uitgevallen.

360 “Wat is dit? Val ik? Mijn benen weigeren dienst”, dacht hij en hij viel op zijn rug. Hij opende zijn ogen in de hoop te zien hoe het gevecht tussen de Fransen en de artilleristen was afgelopen, en omdat hij wilde weten of de roodharige kanonnier gedood was en of het kanon veroverd was of gered. Maar hij zag niets. Boven hem was niets, behalve de hemel, de hoge hemel, niet helder maar toch onmetelijk hoog, met stil voorbijdrijvende grijze wolken.

627 De bijbelse overlevering zegt dat de afwezigheid van arbeid – ledigheid – een voorwaarde was voor de gelukzaligheid van de eerste mens voor de zondeval. De gevallen mens behield die liefde voor de ledigheid, maar de vloek rust nog steeds op de mens, en niet alleen omdat wij in het zweet ons aanschijns ons brood moeten verdienen, maar omdat wij uit een soort moreel besef niet met een gerust hart ledig kunnen zijn. Een inwendige stem zegt ons dat ledigheid een zonde is. Als de mens een staat kon bereiken waarin hij, hoewel hij niet werkte, voelde dat hij nuttig was en zijn plicht vervulde, zou hij een facet van die oergelukzaligheid hebben gevonden. En zo’n staat van verplichte en straffeloze ledigheid is het voorrecht van een hele stand – de militaire stand. Het is die verplichte en straffeloze ledigheid die de voornaamste aantrekkelijkheid van de militaire dienst heeft gevormd en ook altijd zal vormen.

1005 Ons lichaam is een levensmachine. Daar is het voor gemaakt, dat is het karakter ervan; laat het leven daarin met rust, laat het zichzelf verdedigen; het kan het beter alleen af dan wanneer je het verlamt met medicijnen. [dit zegt Napoleon tegen Rapp, zijn adjudant, over de tabletten die hij kreeg om zijn verkoudheid te genezen maar die niets hielpen. Zelf worstelend met het covid-19 virus was dit bijzonder om te lezen!]

1130 Iedere bestuurder denkt in rustige, vreedzame tijden dat de hele onder zijn jurisdictie vallende bevolking slechts door zijn inspanning vooruitgang boekt, en in dit besef van de eigen onvervangbaarheid ligt voor elke bestuurder de beloning voor zijn moeite en inspanning. Het is begrijpelijk dat zolang de historische zee rustig is de loods-bestuurder, die zich vanuit zijn wankele bootje met zijn boothaak aan het schip van het volk vasthoudt, waardoor hij zelf vooruitkomt, denkt dat het schip waaraan zich vasthoudt door zijn inspanningen vooruitgaat. Maar als er een storm opsteekt, de zee woelig wordt en het schip zelf in beweging komt, dan is een dergelijke waanvoorstelling onmogelijk. Het schip vaart zijn eigen, zelfstandige machtige koers, de boothaak reikt niet tot het zich voortbewegende schip en de bestuurder wordt plotseling vanuit zijn positie als machthebber, als de bron van kracht, tot een nietige, nutteloze en zwakke persoon.

1194 Misschien bedoelt hij de weg naar Warschau, zei Hippolyte opeens luid. Iedereen keek naar hem zonder te begrijpen wat hij daarmee wilde zeggen. Vorst Hippolyte zelf keek vol vrolijke verbazing om zich heen. Net als de anderen begreep hijzelf ook niet wat zijn woorden betekenden. Tijdens zijn diplomatieke carrière had hij meer dan eens gemerkt dat woorden die op deze manier voor de vuist weg werden gesproken een heel scherpzinnige indruk maakten en daarom had hij deze woorden gesproken, die het eerst in hem waren opgekomen. ‘Misschien valt het wel goed, dacht hij, en als dat niet zo is, dan maken ze er wel wat van.’ [Trumpisme avant la lettre]