Gogol - Dode Zielen

Leesjaar 17 december 2021
Nikolaj Gogol – Dode Zielen
Vertaling: Aai Prins
Van Oorschot (Amsterdam) 2014

Met de overdaad aan dode zielen die deze coronacrisis heeft opgeleverd, had de held uit Dode Zielen van Gogol zich wel raad geweten. Hij had ze zonder scrupules opgekocht, voor een schappelijk prijsje. Misschien wel om niet.

Een rijk geschakeerde hoeveelheid aan kleurrijke, potsierlijke, absurde, lachwekkende of zielige karakters bewoont het uitgedijde Russische land in dit epos dat geen epos is geworden van Gogol. De held Tsjitsjikov raast in zijn rijtuig door het land en klopt aan bij de landbezitters. Hij palmt ze in en vraagt ze vervolgens om aan hem de overleden lijfeigenen, die nog niet uit de administratie zijn geschrapt, te verkopen. Hij lijkt ze daarmee van een belastingprobleem af te helpen, maar wat wint hij er bij? Wil hij deze dode zielen niet voor een prijs onder de marktwaarde kopen? Er zaten wel zeer bekwame vaklieden tussen, die niet voor een appel en een ei van de hand mogen.

Er gaan allerlei roddels over Tsjitsjikov rond. Hij zou de gekochte boeren, die als ze niet al dood zijn dan toch wel dicht bij hun levenseinde zijn, willen migreren naar een landgoed om daar de rijke pief uit te hangen. Liefst met dat jonge wicht aan zijn zijde. De dames vinden het maar wat interessant, ze hangen als bijen om een bloem waar het de held betreft.

Tsjitsjikov blijft tijdens deze odyssee steeds op zoek naar schimmige dealtjes waar alleen hij beter van wordt. Hij gaat langs tal van overdadig gevulde eettafels en offert daar ook rijkelijk aan Bacchus. Dat had hij door drie delen moeten blijven doen, maar alleen het eerste deel is compleet. Over het tweede deel was Gogol zo ontevreden dat hij het manuscript verbrandde. De overgebleven hoofdstukken van dit deel werden na de dood van Gogol gepubliceerd. Aan een derde deel, waarin hij het paradijs zou bereiken, is hij vanzelfsprekend niet meer toegekomen.

Terecht of onterecht ongelezen?

Wat betreft Dode Zielen is het niet anders dan koesteren wat er is en niet te lang blijven hangen bij de vraag wat het had kunnen zijn, als de auteur het niet voortijdig had begeven. Het is een mooie schets van een schelm, die je volgt in zijn strooptocht naar de dode zielen. Soms slaagt zijn opzet, soms treft hij een achterdochtige persoon die de boel volkomen terecht niet vertrouwt. Uiteindelijk ontspoort zijn wonderlijke handel en wandel in een cel. Vertrouwend op zijn netwerk hoopt hij dat de macht hem ontzet.

De auteur duikt veelvuldig op in het verhaal, met heerlijk commentaar op de duistere activiteiten van zijn held. Het geeft het boek een ironische laag, waar geen karakter aan ontsnapt. De bijlagen met alternatieve versies van hoofdstukken zijn van toegevoegde waarde. Ze laten bijvoorbeeld zien hoe de censuur in Rusland in de weg stond om te schrijven over de Tsaar en het overige landsbestuur. In deel twee ontbreekt af en toe het einde van een zin of zijn er grotere delen tekst verloren gegaan. In de bijgevoegde uitleg wordt kort aangegeven wat er in het missende deel moet hebben gestaan, zodat er geen ernstige hiaten zijn en het verhaal goed leesbaar blijft.

Dit werk past prachtig tussen dat van de andere literaire helden uit de Russische bibliotheek. De kritiek mag dan zijn geweest dat Gogol te lang uit Rusland weg was om een gedegen beeld van het land te kunnen schetsen, als hedendaagse lezer is het negentiende-eeuwse Rusland een dusdanig stuk om te overbruggen, dat een dergelijk bezwaar de leeservaring niet in de weg staat.

Mooiste zin:

Het eenzame leven was een voedzame bron voor zijn gierigheid, die zoals bekend een wolfshonger heeft en steeds onverzadigbaarder wordt naarmate zij meer verslindt; zijn menselijke gevoelens, die bij hem toch al niet zo diep staken, ebden met de minuut weg, en iedere dag ging er iets in het versleten wrak verloren.