Christopher Clark - Slaapwandelaars

Leesjaar 29-10-2021
Christopher Clark – Slaapwandelaars – Hoe Europa in 1914 ten Oorlog Trok
Vertaling: W. Wielek-Berg, herzien door Elly Schippers
De Bezige Bij (Antwerpen) 2013

Het simpele schools opgedreunde geschiedenislesje over de Eerste Wereldoorlog is dat deze in 1914 begon in Sarajevo met de moordaanslag op de Oostenrijks-Hongaarse aartshertog Franz Ferdinand en zijn vrouw en dat Duitsland alle schuld droeg voor het ontstaan van deze oorlog. In zijn boek Slaapwandelaars laat Christopher Clark zien hoe complex het in werkelijkheid was. Ik kreeg het boek een paar jaar geleden voor mijn verjaardag, een boek om te bewaren voor guur najaarsweer.

Clark zoekt niet naar een antwoord op de vraag waarom de Eerste Wereldoorlog is uitgebroken, want die vraag leidt richting een causale clusterfuck waar de actoren uiteindelijk geen invloed meer op hadden en impliceert de vraag naar wie schuldig was. Hij zoekt de sleutel in het hoe, waarmee de interacties en uitkomsten daarvan worden belicht. Daaruit ontstaat een beeld van op elkaar inwerkende initiatieven van de machthebbers, wie dat op enig moment ook waren.

Het is een lastige klus om de kluwen aan interacties te ontwarren. De overgeleverde documenten, of dat nu officiële overheidsstukken, dagboeknotities, autobiografieën of onderzoeken zijn, blijken veelal gekleurd. Het eigen politieke gelijk, of opgeblazen ego moest worden bevredigd, vaak met terugwerkende kracht in het licht van de overwinning. Daarnaast is de macht fluïde, soms was het de Kaiser, tsaar of koning, soms een president of minister en soms ook een ambassadeur, militair of hoge ambtenaar van buitenlandse zaken, die zijn wil kon doordrukken en de koers van het debat bepaalde. De duiven en haviken wisselden elkaar constant af.

Op de kaart van Europa en omstreken verschoof er in de jaren voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog van alles. Het Ottomaanse Rijk verloor veel terrein, Servië won grondgebied, Albanië ontstond als verse natiestaat en er was gesteggel over gebieden in Noord-Afrika. Er werd getwist over spoorlijnen en toegang tot de Bosporus en de Dardanellen. Zo had elk land zijn belangen en werden er om die te behartigen tal van bilaterale en trilaterale verdragen en akkoorden gesloten, ze temperden het onderlinge wantrouwen vaak maar gedeeltelijk. Midden in dit spinnenweb aan onderlinge afhankelijkheden smeulde de veenbrand op de Balkan. Er waren tal van momenten dat de vlam in de pan had kunnen slaan en een grootschalige oorlog zou uitbreken. Het kwam er steeds net niet van. De muizenvallen waren gezet, het wachten was op het dichtklappen van een van die vallen op een toch al zere teen. Alle spelers op het Europese schaakbord wisten dat een ongeluk in een klein hoekje zat en oorlog altijd een mogelijkheid was. Geen van hen had rond de fatale dag in Sarajevo het idee dat het er zo snel echt van zou komen. De gesmede allianties konden niet anders meer dan elkaars hand vasthouden en op hoop van zegen het slagveld betreden.

De zoektocht van Clark naar hoe Europa in 1914 ten oorlog trok begint met een koningsmoord in 1903 in Belgrado en het ontstaan van een netwerk van nationalisten. Het resulteerde in twee Balkanoorlogen en een flinke gebiedsuitbreiding van Servië, dat een steeds geduchtere rivaal werd voor het kwakkelende Oostenrijk-Hongarije. Buiten deze burenruzie ontwikkelden zich bondgenootschappen die elkaar nodig hadden om hun politieke, militaire en expansionistische doelen te realiseren. Ze bewapenden zich tot de tanden. Vaak liepen ze met elkaar langs de rand van de afgrond, raakten bevangen door hoogtevrees en tuimelen er dus niet in. Dat ging goed tot het moment dat Gavrilo Princip in Sarajevo de fatale schoten loste en Europa alsnog de afgrond in donderde en ten oorlog trok.

Terecht of onterecht ongelezen?

Soms raak je het spoor bijster in al het strategisch gerommel voor en vooral achter de schermen. Dat komt ook omdat politici, ambassadeurs en ambtenaren net zo snel als ze erop geklommen zijn weer van het podium verdwijnen. Alsof er een onzichtbare toneelmeester met een haak in de coulissen staat. Toch is het nodig om de handelingen per hoofdrolspeler duidelijk te krijgen en zo bij de onvermijdelijkheid van de oorlog uit te komen. Als lezer begrijp je daardoor onder welke druk geacteerd werd en dat niet iedereen daar tegen bestand bleek. Het maakt ook duidelijk dat er binnen regeringen (en de kring eromheen) volop werd gesaboteerd, waarbij ego’s belangrijker waren dan de consequenties van hun handelen.

Dat Clark geen whodunit heeft willen schrijven, waar aan het eind de oplossing van de moordzaak komt en de dader wordt onthuld, is sympathiek. Daar zijn al boekenkasten vol over geschreven met betrekking tot dit onderwerp en meestal is het Duitsland met een Dikke Bertha in de Vlaamse velden. In dit boek hebben de slaapwandelaars allemaal een onderdeel van het wapen in handen, ze hebben het, zonder het zich te realiseren, samen in elkaar gezet. Dat levert het stellen van de vraag hoe Europa ten oorlog trok in elk geval op.

Wil je weten welke stappen, zijstappen en omwegen over dichtbegroeide geheime bospaadjes, bergpassen, door rivieren en zeestraten door de Europese machthebbers zijn genomen om uiteindelijk uit te komen bij het lont in het kruitvat van Sarajevo, lees Slaapwandelaars! Het boek maakt duidelijk hoe oorlog uiteindelijk niet meer te voorkomen was en welke lontjes voor de moord op Franz Ferdinand op tijd zijn uitgetrapt. Het geeft de machtsverhoudingen, zowel tussen de verschillende hoofdrolspelers aan de Europese tafel, als binnen de landen zelf helder weer. Zo wordt duidelijk wie op welk moment het beleid bepaalde en welke slinger aan het stuurwiel gaf. Gaat dit allemaal te diep de details in, lees dan in elk geval het derde deel van dit boek, waarin de moord in Sarajevo de bondgenootschappen uiteindelijk noopt tot mobilisatie.

Mooiste zin:

De kern van de Oostenrijkse reactie werd echter, in een mate die niet gold voor de andere spelers in 1914, gevormd door een onberekenbare, intuïtieve sprong, een ‘naakte daad van besluitvorming’ gebaseerd op een gedeelde visie op wat het Oostenrijks-Hongaarse Rijk was en wat er moest gebeuren om het als grootmacht in stand te houden.