Ovidius - Metamorphosen

Leesjaar, 26 februari 2021
Ovidius – Metamorphosen
Vertaling: M. d’Hane-Scheltema
Athenaeum (Amsterdam), 2015

Zonder studie geschiedenis was Ovidius waarschijnlijk niet op mijn pad gekomen. Mijn blikveld en collectie geschiedenisboeken reikte niet verder terug dan de middeleeuwen. Voor de oudheid interesseerde ik me niet in het bijzonder. Tijdens de studie kwamen wat fragmenten van Ovidius voorbij. De mythologische verhalen maakten de stof levendig. Ik las graag om de voorgeschreven literatuur heen en schafte Metamorphosen aan. Ik nam vervolgens niet de tijd om het ook geheel te lezen, het bleef bij de stukken die ik kon gebruiken voor de studie. Zo verdween het boek tussen de ongelezen boeken in mijn boekenkast.

In Metamorphosen, dat in vijftien boeken de geschiedenis van de godenwereld (de Romeinse) van Chaos, langs Troje tot aan keizer Augustus uit de doeken doet, ligt de nadruk op veranderingen. Meestal speelt jaloezie of wraak een grote rol bij de gedaanteverwisseling van de slachtoffers. Ze worden door goden veranderd in bomen, dieren, sterrenbeelden en wat dies mee zij. Veel van die verhalen zijn in de hedendaagse cultuur nog altijd goed bekend. Duidelijk is dat je een god niet op zijn teentjes moest trappen en dat je een godin die haar ontrouwe echtgenoot had betrapt ook maar beter uit de buurt moest houden. Geweld wordt geenszins geschuwd en menigeen wordt op gruwelijke wijze uit elkaar gereten, een kop kleiner gemaakt of met allerhande wapentuig dodelijk verwond. Organen worden zonder blikken of blozen uit lichamen gerukt. Ook verkrachtingen zijn de goden niet vreemd. Ze nemen wat hen toekomt, loop ze daarbij niet voor de voeten, want dan loopt het slecht af. Die boodschap werd de Romeinen van jongs af aan meegegeven. Het laatste slachtoffer is Julius Caesar. Na zijn dood maakt Venus zijn ziel tot ster, die verheugd toekijkt hoe Augustus hem overtreft. Zo is ook de laatste metamorfose uitgevoerd.

De verhalen zijn ondanks het vaak plastische geweld erg amusant. In hun jaloerse en wraakzuchtige acties zijn goden net mensen. Sommige verhalen worden lang uitgesponnen, andere kort en bondig, omdat andere schrijvers, waaronder Vergilius, ze al uitgebreid hadden opgeschreven. Ovidius wilde hen niet herhalen en dat siert hem. Er wordt een sluier opgelicht van een godenwereld die voor de oude Grieken en Romeinen het dagelijks leven beheerste. De verhalen zijn ook te vinden op de prachtige amfora’s en schalen met rood-zwarte of zwart-rode afbeeldingen die in diverse musea te zien zijn. Als je de verhalen kent, is het puzzeltje vaak snel gelegd.

Terecht of onterecht ongelezen?

Ik ben gek op epen, mythen en sagen. Ik heb er te weinig gelezen en ben blij dat ik Ovidius nu van de to-dolijst kan schrappen. Dat heeft te lang geduurd. De vertaling van d’Hane-Scheltema is goed en prettig leesbaar, al is de layout soms wat slordig, maar dat ligt aan de drukker. Enige achtergrondkennis van de oudheid en de goden die werden vereerd is handig, maar geen vereiste om dit boek te kunnen lezen. Het is een heerlijk boek om zo af en toe weer eens uit de kast te plukken om een paar verhalen te herlezen. Het is geen epos met een centrale held, dus geen verhaal dat je van begin tot eind moet volgen. Je kunt instappen waar je wilt. Het uitgebreide register helpt bij het zoeken.

Mooiste zin

Ik had de kudden in een lome gang
naar ‘t bochtig strand geleid, de zon stond halfweg in het zenit
en zag eenzelfde hemelafstand vóór en achter zich;
veel dieren lagen op het blonde zandstrand neergeknield
en staarden uit over de uitgestrekte watervelden,
een deel liep her en der te drentelen met trage stappen,
sommige zwommen met hun kop hoog boven water uit…