Gontsjarov - Oblomov

Leesjaar 25 juni 2021
Gontsjarov - Oblomov
van Oorschot (Amsterdam) 2008

Een aantal jaren geleden schafte ik een aantal boeken aan uit de Russische Bibliotheek van uitgeverij van Oorschot. Ik had een aantal stukken van Tsjechov gezien in het theater en raakte geïnteresseerd in de wereld die ik tot dan toe had genegeerd. Tolstojs Anna Karenina had ik als tiener wel eens uit de boekenkast van mijn ouders geplukt. Die klassieker bleek een te grote uitdaging, vooral door de omvang. Het weerhield me er lang van om die dikke Russen open te slaan. Die komen later wel...

De Oblomov uit de Russische Bibliotheek ziet er handzaam uit. De letters zijn klein gedrukt op dun papier, dus met de vijfhonderdvijftig pagina’s was ik best even zoet. Een dikke Rus in afgeslankte vorm.

Gontsjarov geeft een gedetailleerd portret van de jonker Oblomov, die het uitstellen van elke handeling tot een kunst heeft verheven. Zijn leven sluipt van dag naar dag, dagen die zich liefst volgens een vast stramien, in alle rust, aan elkaar rijgen. Oblomov brengt ze liggend op zijn divan door, verzorgd de onhandige bediende die hem al van kleins af aan overal mee helpt. Hij is heel druk met het negeren van problemen en narigheid, waar hij zijn tijd niet aan wil spenderen. Steeds probeert hij anderen zo ver te krijgen dat ze zijn zaken voor hem regelen. Zelf weet hij daardoor niets en kan hij ook niets, hij beschikt over geen enkele vaardigheid om deel te nemen aan het dagelijks leven. Schuilen is dus beter.

Als hij van zijn huisbaas te horen krijgt dat hij zijn kamers moet verlaten, er moet worden verbouwd, laat hij de verhuizing ook op zijn beloop. Totdat hij zichzelf terugvindt in een, ook weer door een vriend geregeld, vervallen huis in een achteraf wijk. Het alledaagse nietsdoen blijft de dagelijkse routine. Hij woont er bij een weduwe, die het huishouden bestiert. Haar broer herkent in de naïeve huurder een ideaal slachtoffer. Hij laat Oblomov naast de huur ook betalen voor eten, opknapwerkzaamheden, stallen voor paarden die er niet zijn. Het opzeggen van de huur zou buitensporig veel kosten. Oblomov is er met slaperige ogen ingetuind door het contract ongelezen te tekenen. Als de broer hoort van de achterstallige inkomsten van het vervallen landgoed van Oblomov en diens zelf opgeworpen blokkades om er zelf orde op zaken te stellen, stelt hij, tot opluchting van zijn lijdend voorwerp, voor om een collega van hem als gedelegeerd opzichter te sturen om de boel weer op orde te brengen. Het geld dat daardoor los komt gaat direct naar de broer, Oblomov wordt afgescheept met een karig zakcentje. Dat vindt hij al heel wat, vooral omdat hij totaal geen idee heeft wat zijn landgoed zou moeten opleveren.

Olga weet de liefde van Oblomov te winnen. Hij wil het allemaal zo netje mogelijk houden en is steeds erg bang betrapt te worden en verdacht te worden van onheuse gedragingen jegens de jonge dame. Zij probeert Oblomov uit het moeras der luiheid te trekken. Het lijkt te slagen en Oblomov leeft helemaal op. Hij is regelmatig buitenshuis en maakt wandelingen met Olga. Als hij het hoge woord er eindelijk uit heeft weten te persen en Olga vraagt met hem te trouwen, gaat het weer mis, hij valt terug in oblomivisme. Een huwelijk vraagt veel meer geregel dan Oblomov hebben kan. Het strand dus allemaal in goede bedoelingen en niet nagekomen beloften. Als Olga zelf op bezoek komt bij Oblomov komt ze er achter dat hij niets heeft gedaan. De inktpot is leeg, dus welke brieven heeft hij dan geschreven? De boeken zijn ongelezen. Hij is terug bij af. Ook zij heeft hem niet kunnen redden.

Jaren later blijkt Olga getrouwd met Stoltz, een Duitser die Oblomov al van jongs af aan kent. Hij kent de geschiedenis van Olga en Oblomov en doet een laatste poging hem tot actie aan te zetten. Hij zorgt dat zijn in armoede vervallen vriend wordt verlost van een valse schuldbekentenis en hij stelt eindelijk echt orde op zaken op het landgoed, waardoor het geld nu ook daadwerkelijk bij Oblomov terecht komt. Het lukt niet om Oblomov tot verdere actie aan te zetten, hij heeft zich neergelegd bij zijn huidige leven in de luwte, weg van de rest van de samenleving. Hij trouwt er met de weduwe waar hij al jaren inwoont en krijgt met haar een kind. Hij vindt er tevreden met het niet geleefde leven zijn laatste rustplaats.

Terecht of onterecht gelezen?

Het steeds uitstellen van benodigde acties, het lankmoedig openslaan van een boek om het lange tijd op dezelfde pagina open te laten liggen, het niet direct antwoorden op een brief, dat zijn dingen die mij ook niet vreemd zijn. Tegenwoordig is dat steeds lastiger, je krijgt al klachten als je niet direct genoeg reageert op een appje. Ik ben er nooit goed in geweest om mensen voor mijn karretje te spannen, om de dingen die ik zelf niet wilde doen te laten doen. Uitstel werd nooit afstel. Daarnaast wil ik wel graag weten hoe mijn financiële situatie is, hoeveel hypotheek er nog open staat, wat ik aan gas en elektra betaal en dergelijke. Ik ben dus geen Oblomov, maar ik herken wel veel in het karakter. Soms is het fijn afstand te kunnen doen van de wereld buiten, de voordeur dicht te slaan en te doen waar je zelf zin in hebt. Dat kan gelukkig niet altijd, de plicht roept. Die roept harder dan ik hem negeren kan. Ik moet er na een ruim jaar thuis zitten niet aan denken dat dit nog veel langer moet. Lang leve de wijde wereld!

Het boek is vol van details. Van de met stof en spinrag overladen kamers waar Oblomov in vertoeft, wat er zoal aan de dis verorberd wordt, en de gedragen kleding. Dit golft mee met de levensstandaard, dus is de kamerjas die Oblomov draagt tot de draad versleten en wordt er goedkoop voer voorgezet aan de gasten als de financiële situatie op zijn slechtst is. Als alles weer in orde is kan het niet op en verschijnen de beste spijzen op tafel. Hoe beter het met Oblomov gaat, hoe schoner en opgeruimder zijn omgeving is. Zo vullen de details het verhaal goed aan en maken het rijker.

De drie delen laten je hoofdschudden, bijna schreeuwen naar de onverbeterlijke Oblomov. Ga nou eens wat doen! Regel je zaken! Steeds hoop je dat het goed komt. Dat Olga hem van de ondergang kan redden, of Stolz, of hij toch zelf het licht ziet en zich aan de adviezen van zijn arts, vrienden of geliefde gaat houden. Niets van dat al. Hij blijft wie hij is en dat is zijn goed recht. Hiermee is een onvergetelijk personage geschapen. Je begrijpt op het eind waarom hij kiest voor zijn leven en niet voor het leven dat iedereen vindt dat hij moet leven. Dat maakt het boek voor mij krachtiger dan wanneer Oblomov wel had ingebonden en met Olga op zijn of haar landgoed was gaan wonen en nog lang en gelukkig leefden.

Ik zet Obomov weer op zijn welverdiende rustige plekje in de boekenkast, daar mag hij heerlijk doen wat hij het liefst doet. Zo weinig mogelijk, maar wel op zijn eigen termen.

Mooiste zin

Herinneringen worden tot de schoonste poëzie, als ze je aan levend geluk doen denken, maar ze veroorzaken een brandende pijn, als ze tot een litteken vergroeide wonden raken…