Mitläufer

“In welke mate was het voor gewone mannen en vrouwen zoals mijn grootouders mogelijk in het Derde Rijk geen nazi te zijn? ‘Nee’ te zeggen zonder van het hout te zijn waaruit helden gesneden worden? Zonder zijn leven op het spel te zetten of naar een kamp gestuurd te worden?

Dit vraagt Géraldine Schwarz zich af in De geheugenlozen. Hoe belangrijk waren de Mitläufer voor Hitler (ik moest tijdens het lezen regelmatig aan Rusland denken)? De focus ligt in eerste instantie op Duitsland en begint met haar Duitse grootvader van vaders kant. Interessant omdat haar grootvader voor de oorlog een bedrijf overnam van de heer Löbmann, een Joodse ondernemer. Na de oorlog ontving hij een brief van een advocatenbureau in Mannheim namens de heer Löbmann die dan woonachtig is in Chicago…

Omdat de moeder van de schrijfster Française is legt ze vervolgens de focus op Frankrijk. Haar grootvader van moeders kant was werkzaam bij de gendarmerie in een dorp vlakbij de demarcatielijn met de vrije zone (Vichy). Deze kant van het verhaal is zeker zo interessant. Want hoe ging Frankrijk om met het verleden.

Ook belicht ze Oostenrijk en Italië. Op verzoek van de Nederlandse uitgever heeft ze ook een hoofdstuk over Nederland geschreven. Wat interviews links en rechts en een paar bezoekjes aan musea vormt de basis voor haar verhaal over Nederland. Al met al denk ik dat ze het beter bij Duitsland en Frankrijk had kunnen laten. Ook omdat ze steeds de lijn doortrekt naar het heden. Daarmee komen er nogal wat zaken ter sprake. In Duitsland onder andere de Rote Armee Fraktion, de DDR en meer recent Pegida en AfD.

Twee citaten die daar bij aansluiten:

“Het begripsniveau van de grote massa is slechts zeer beperkt, het inzicht klein, maar de vergeetachtigheid juist groot. Vanwege deze feiten moet iedere effectieve propaganda zich beperken tot heel weinig punten en die zo lang in leuzen gebruiken tot eenieder ervan overtuigd is dat hij nooit anders heeft gewild.”

Dit schreef Adolf Hitler in Mein Kampf.

In een interview in NRC met Géraldine Schwarz vond ik nog een mooi citaat:

De basis van een democratie is pluralisme. Onder hedendaagse populistische partijen heb je gematigde en meer extreme partijen, maar wat ze gemeen hebben, is dat ze vanuit een idee van ‘het volk’ spreken. Wie daarbuiten valt, wordt niet als burger in een democratie beschouwd, maar als iemand die er niet bij hoort. Men ontkent het beginsel van pluralisme. Ik beschouw dat idee van ‘het volk’ als beledigend, omdat het meestal gaat over mensen onderaan in de samenleving. Men praat over hen alsof ze maar één stem hebben – die van de haat.”