Indrukwekkend en emotioneel verhaal dat verteld moet worden

Recensie Tot we elkaar weerzien | Aline van Wijnen

Geloof jij in het lot? Als Aline van Wijnen vertelt over hoe het idee voor haar meest recente historische roman Tot we elkaar weerzien ontstond, kun je haast niet anders. Tijdens een rondleiding door de stad Minsk, vertelde de gids aan haar nog altijd in de Wit-Russisische hoofdstad wonende ouders over het bestaan van het getto. Hier zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog meer dan 100.000 Joden opgesloten, tewerkgesteld en vermoord. Slechts een handjevol wist te overleven en vond de moed hun memoires over deze hel op aarde te schrijven; memoires die diepe indruk op Van Wijnen maakten en haar ervan overtuigden dat dit verhaal verteld moest worden.

Als in 1941 de in Hamburg wonende Joodse Anna samen met haar familie naar het oosten wordt gestuurd onder het mom van betere leefomstandigheden, is de desillusie enorm als ze samen met duizenden andere Joden wordt opgesloten in het getto in Minsk. Al snel krijgt ze te maken met alle denkbare ontberingen en als er ogenschijnlijk niets anders over is om voor te leven dan het leven zelf, sluit ze zich aan bij het verzet.
Bijna 60 jaar later zijn we aanwezig in Amstelveen als Anna van Buuren geniet van het wekelijkse bezoek door haar dochter Mila en kleindochter Iris. Tot Iris haar vraagt mee te werken aan een schoolproject waarin grootouders vertellen over hun ervaringen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Een verleden dat Anna zorgvuldig heeft weggestopt en waar ze nooit meer over heeft gesproken. Het verzoek van haar kleindochter maakt echter iets in haar los en in een opwelling boekt ze een reis naar Minsk waar ze samen met de jonge gids Lina het verleden onder ogen ziet.

Het boek begint met een schokkende proloog die je waarschuwt voor de gruwelijke gebeurtenis die je als lezer te wachten staat, maar die je tegelijkertijd in het ongewisse laat van de uitkomst. Direct daarna start je in de eerste verhaallijn die zich afspeelt in het jaar 2000 en waar je kennismaakt met Anna, haar dochter en kleinkinderen. Direct voel je het spanningsveld waarin Anna zich bevindt: meewerken aan het project van haar kleindochter over de Tweede Wereldoorlog of de herinneringen over haar verblijf in Minsk tijdens deze oorlog laten waar ze nu zitten: diep weggestopt in een veilig hoekje van haar geheugen. Mooi hoe de auteur, naast het overduidelijk aanwezige oorlogstrauma bij Anna, ook het verdedigingsmechanisme toont wat in werking treedt als een moeder ziet dat haar kind zou kunnen worden buitengesloten. Komt de proloog binnen, dit pijnpunt doet daar op emotioneel vlak niet voor onder.
Vervolgens volgen we Anna tijdens haar innerlijke strijd of ze de reis naar het verleden durft te maken en om welke reden(en). Hierbij lopen heden en verleden soepel in elkaar over waardoor je als lezer het volledige beeld voorgeschoteld krijgt. En dat komt binnen.

Wisselend tussen de Anna in 2000 en de Anna uit 1942, wordt het verhaal verteld vanuit de sympathieke protagoniste, nu 77 jaar. Hierbij weet de schrijfster een mooie balans te brengen in gebeurtenissen en dialogen, maar ook Anna’s gedachten en dilemma’s krijgen de nodige ruimte. Twijfels, schuldgevoel, angst, verdriet en trauma’s: tussen de regels door wordt eens te meer de vernietigende impact van de gruwelijkheden van de oorlog duidelijk, ook lang nadat deze is beëindigd. Niet alleen bij Anna, maar ook bij de mensen in dit voormalig onderdeel van de Sovjet Unie die onder het Stalinistische regime te maken kregen met geschiedvervalsing 2.0. En dat weet Van Wijnen in haar toegankelijke schrijfstijl keihard duidelijk te maken
“De cijfers. Woorden zijn in staat om je gevoelens of wensen uit te drukken, maar cijfers hebben de kracht om alles in het juiste perspectief te zetten. Cijfers liegen niet. In tegenstelling tot woorden kun je ze niet verzachten door een verkleiningssuffix of een net anders gelegde klemtoon. Het is wat het is en daar moet je het mee doen.”

Ondanks het feit dat het perspectief bij Anna ligt, krijgen we ook van de andere personages een mooi beeld, evenals van de levensechte setting waardoor het je geen enkele moeite kost om je als lezer de omstandigheden in het getto anno 1942 voor de geest te halen, de bijbehorende emoties incluis. Dit weet Van Wijnen regelmatig te vangen in kleine juweeltjes van zinnen:

“Alles is in beweging en tegelijkertijd staat alles stil”.

En natuurlijk weet je dat het verhaal fictie is, maar het komt zó binnen... De Kuil (Yama), de pogroms, de geestdoders en het laakbare gedrag van de regeringskopstukken aan zowel het begin als na de oorlog: het blijft niet te bevatten hoe het mogelijk is dat het ene mens dit soort gruwelijkheden de ander aan kan doen. En net als je denkt dat het verhaal van Anna verteld is, tilt de schrijfster met kleine speldenprikjes en een prachtige plottwist het verhaal tegen het einde naar nog grotere hoogten. Dit maakt van Tot we elkaar weerzien een indrukwekkend boek dat nadreunt lang nadat je de laatste pagina hebt dichtgeslagen en kun je het alleen maar eens zijn met de uitspraak van de schrijfster: dit verhaal moest inderdaad verteld worden.