Rauw en realistisch verhaal

Stefan Popa debuteerde in 2014 met Verdwenen grenzen. Deze Nederlandse auteur en journalist is van Roemeense afkomst. Als Roemenië-kenner/expert is hij actief in de Nederlandse media. Hij wordt regelmatig gevraagd om politieke en culturele ontwikkelingen in het land te verklaren. Hij werkt daarnaast als tekstschrijver, gastspreker en schrijfdocent. Popa keert in zijn romans terug naar plekken waar culturen botsen en identiteiten vervagen, voornamelijk in Roemenië en Zuidoost-Europa.

De laatste eilanders heeft een toepasselijke blauwgroene cover waarop de stralen van de zon het gezicht van een vrouw in een gouden gloed zetten. Ze kan net het hoofd boven water houden. Een gegeven dat je zowel letterlijk als figuurlijk kan nemen. Het is een van de hoofdpersonages Azra die in het water van de Donau ligt en zo toepasselijk haar keuze laat zien.

Ada Kaleh betekent eilandvesting. Dit kleine eiland, van twee kilometer lang en een ½ kilometer breed, moest wijken voor de bouw van de Iron Gates dam in 1970. Deze Ottomaans-Turkse enclave stond bekend als vrijhaven en smokkelaarsnest. Iets wat Popa in het verhaal laat terug komen. Hij weet op sfeervolle wijze de wijze waarop de eilandbewoners leven op de resten van oude ruïnes weer te geven. De natuur op het eiland werd onder andere gekenmerkt door oude cipressen, sinaasappelbomen, olijven en vijgenbomen. Voor toeristen was het eiland een bezienswaardigheid en de inwoners verdienden hun geld met het overzetten van mensen, verkopen van Turks fruit, rozenolie en rozenmarmelade en vijgen.

Met De laatste eilanders neemt Popa ons mee naar het eiland Ada Kaleh in de Donau, stroomafwaarts van Wenen, Boedapest en Belgrado. “De drijvende bloemenmand op de Donau, zo noemden ze ons heilige eiland.” Het boek is gebaseerd op de waargebeurde tragedie van dit eiland, dat plaats moest maken voor een waterkrachtcentrale. Het is een verhaal dat is opgedeeld in drie delen, waarin we drie eilandbewoners Ibrahim, Azra en Deniz volgen, vanaf hun jeugd.

In het eerste deel leren we de eilandbewoners kennen en wat hen bezighoudt. Er heerst saamhorigheid en geborgenheid. Vrouwen werken in de sigarettenfabriek en ons trio rookt heel wat af in hun vrije uurtjes, waarin ze kattenkwaad uithalen en over het eiland struinen. Onze drie tieners worstelen met hun gevoelens en worden gekweld door zinloze controles op verboden boeken door de Partij. Er hangt verandering in de lucht door de komst van ‘langjassen’. “De communisten nationaliseerden het ene na het andere bedrijf.”

In het tweede gedeelte neemt de druk van het communisme vanuit Roemenië toe en daarmee ook de controles. De eilanders krijgen te horen dat er een megaproject komt, waarvoor hun eiland moet wijken. Voor Azra voelt het eiland als een gevangenis, maar voor Ibrahim is het het paradijs. Deniz is sinds zijn achttiende lid van de communistische partij en probeert zich hard te maken voor de geschiedenis en cultuur van Ada Kaleh. “We gaan jouw Ada Kaleh verplaatsen naar een ander eiland.” Deportaties van eilandbewoners, waaronder Ibrahim, naar strafkolonies volgen.

Wanneer het derde deel begint is de betekenis van een thuis verdwenen. Simian moet het nieuwe herbouwde Ada Kaleh worden. Deniz komt als volwassene in een identiteitscrisis. We horen Ibrahims verhaal die negen jaar later, totaal verloren, terugkeert.

Popa heeft een krachtige schrijfstijl en maakt gebruikt van bloemrijke, poëtische taal. Het is zwaardere literatuur waar je voor moet gaan zitten, maar ook regelmatig om moet lachen door de manier waarop dingen beschreven worden. “Boven de smalle straatjes klauterden de druiventakken. We noemden de trossen geitentepels, vossenpoten of vrouwenvinger.” De auteur schrijft niet als ooggetuige, maar als buitenstaander. In zijn ogen vraagt het om een verhaal dat de waarheid zoekt in schoonheid, niet in feiten. Online memoires van oud-bewoners inspireerden hem tot het schrijven van een ode aan het eiland, dat een smeltkroes was van geloof, taal en etniciteit. In de vorm van ons trio heeft Popa laten zien wat het met iemand doet, wanneer een vertrouwde omgeving en herinneringen daaraan, worden opgeofferd voor het grote belang.

De laatste eilanders is een rauw en realistisch verhaal vol gevoelens, waarin ik af en toe verdwaalde en mezelf bij elkaar moest rapen, net als de drie hoofdpersonen.