De wondere wereld van taal

Het is een boek van Coetzee en het gaat over taal. Bingo!
Maar, in dit boekje zijn wel twee intellectuelen met specialistische kennis aan het woord. Dus de liefhebbende leek die ik ben kon hen niet overal volgen. Geeft niet, het was toch leuk om te lezen omdat allerlei aspecten van taal werden aangeroerd/besproken.
De meeste mensen boeit dit helemaal niet maar ik kan het toch niet laten om wat uit te weiden over een en ander. Misschien wordt je nieuwsgierigheid toch gewekt.

Neem nou onvertaalbare woorden. Ik schreef er al iets over in mijn recensie over De Wederhelft van Gun-Britt Sundström. Een aantal jaren geleden organiseerde één van Zwedens grote kranten de verkiezing van het mooiste Zweedse woord. Het werd dagsmeja. Vaak gaat het niet alleen om het woord en zijn klank maar ook om de betekenis. Die moet uiteraard positief zijn. Dagsmeja is niet te vertalen met één woord, althans niet in het Nederlands. Het betekent namelijk dooi doordat de zon overdag alweer aan kracht heeft gewonnen. IJspegels beginnen te druppen. O heerlijk! Het voorjaar komt eraan! Maar elke nacht vriest het weer tien graden en de sneeuwlaag blijft even dik. Of neem skare. Dat is een korst op de sneeuw. Het heeft een paar uur gedooid maar tegen de avond ging het weer vriezen. Het waterige laagje op de sneeuw verandert in een korst en dat is van belang omdat men dan niet meer geruisloos kan jagen. Mensen niet en dieren ook niet. Bovendien moet je er rekening mee houden bij het skieën. Het is dus een niet geheel onbelangrijk woord.
Het Nederlands kent ook dit soort lievelingswoorden met een positieve betekenis, denk aan lente of vlinder.

Coetzee en Dimopulos bespreken verder het geslacht van woorden. In veel talen volstrekt onbelangrijk maar er zijn er ook waarin het belangrijk is om te weten welk lidwoord je moet gebruiken. Nu zou je kunnen denken dat bij de Indo-Europese talen de geslachten wel overeen zullen komen maar nee. De Duitsers zeggen bijvoorbeeld der Mond, terwijl de Fransen het hebben over la lune. Wij zeggen het boek, maar de Zweden zeggen boken. Het achtervoegsel -en is mannelijk/vrouwelijk maar niet onzijdig.

Dan is er de kwestie van mannelijk en vrouwelijk in politiek/cultureel opzicht. Ik erger me bijvoorbeeld wild aan schrijver, terwijl ze een vrouw is, of een historicus die ook een vrouw is. Anderen bepleiten een genderneutrale benaming. Die bestaat echter niet want in de praktijk wordt dan de mannelijke vorm gekozen.
Het gaat zelfs zo ver dat we een ombudsvrouw een ombudsman noemen. Ik vind het potsierlijk.
Wij kennen het genderneutrale woord verpleegkundige. In het geëmancipeerde Zweden kent men alleen het woord voor verpleegster, sjuksköterska. Ook een mannelijke verpleegkundige heet in Zweden een sjuksköterska. Het is de uitzondering op de regel want bijna overal is het mannelijke de maatstaf. De Argentijnse Dimopulos legt uit: los niños betekent de kinderen, jongens en meisjes, maar ook de jongens. Las niñas betekent de meisjes.
De Amerikanen hebben het over you guys en bedoelen daarmee mensen in het algemeen zoals ook hier te lande zelfs vrouwen onderling elkaar aanspreken met jongens. Hoe ongeëmancipeerd kun je zijn?!
De Zweden doen het niet maar mijn Israelische schoonzoon legde uit: yeladim betekent in het Hebreeuws kinderen, dus jongens en meisjes, maar ook jongens. Yeladot zijn meisjes en dus nooit kinderen van beide geslachten.
Alles goed en wel zul je misschien denken, maar welk belang heeft het? Het zijn misschien leuke weetjes maar verder? Ik leg het je uit: als in een Nederlands boek het woord verpleegkundige voorkomt dan zullen de Duitse vertaalster, de Spaanse vertaler, moeten weten of het hier een man of een vrouw betreft. Ze zullen dus uit de verdere contekst moet kunnen opmaken hoe zij verpleegkundige moeten vertalen. Zeker als hij/zij een belangrijke rol in het boek heeft.

Tenslotte vertelt Coetzee op blz 139 iets over de taal isiXhosa, een Bantoetaal met de specifieke klikklanken. Het is één van de officiële talen in Zuid-Afrika en wordt gesproken door ongeveer acht miljoen mensen.
Deze taal heeft geen woord voor blauw. In het isiXhosa is blauw een groentint. Het blauw van de hemel moet dus worden voorzien van een voorvoegsel of een extra, beschrijvend woord zoals ook wij die kennen, denk maar aan hemelsblauw, korenbloemenblauw.

Spreken in tongen is een leuk boekje maar dan voor taalgekken. Vertalers en vertaalsters hebben er wellicht ook iets aan. De tekst zet in elk geval aan tot nadenken over taalkwesties.