Gruwelijk goed

Aan het einde van de oorlog speelt zich af in een concentratiekamp in het oosten van Duitsland, in de laatste uren voor de Russen komen. Het verhaal wordt verteld vanuit een hele reeks personages: SS’ers en hun familie en personeel, gevangenen die uit naam van de wetenschap worden gemarteld, jonge Duitse jongens die tegen wil en dank in het kamp zijn geparkeerd en fanatieke soldaten. Elk personage komt aan bod in een aaneenschakeling van korte scènes, wat het tempo hoog houdt. Dat is in het begin even schakelen, maar tegelijk juist de kracht van dit boek. Je krijgt een compleet beeld van de mensen in en om het kamp, ongeacht afkomst, geloof, positie en ze zijn gelukkig nog even terug te zoeken aan het begin van het boek. Elk perspectief komt aan bod en dat is zowel verhelderend als schokkend en bij vlagen misselijkmakend.

Het verhaal draait om de verdwijning van Ernst, de negenjarige zoon van ss-Obersturmführer Karl Zehlendorf. Maar terwijl het halve kamp bezig is met de zoektocht naar zijn zoon, is hij druk met de viering van Hitlers verjaardag in de hoop zijn ‘fifteen minutes of fame’ te pakken. Naarmate Ernst’ laatste stappen worden gereconstrueerd, wordt duidelijk hoeveel mensen bij zijn verdwijning betrokken zijn geweest. Tegelijk stapelen de tekenen van de naderende Russen zich op en is iedereen druk met het redden van zijn eigen hachje. Zo ontstaat een verhaal vol angst, paniek en gruwelen. Als lezer ben je alwetend, maar de personages zetten alles op alles om de waarheid juist te verstoppen óf boven water te krijgen. Ondanks dat ruim voor de laatste pagina de hoofdvraag wordt beantwoord, blijft het gejaagde, beklemmende gevoel tot het einde van de ruim zeshonderd pagina's in volle glorie aanwezig.

De schrijfstijl is messcherp en nietsontziend met hier en daar een vleugje gitzwarte humor. Natter schuwt de donkerste kant van de oorlog niet, er wordt niets geromantiseerd, alles is rauw en ongemakkelijk. Het laat zien hoe verblind door propaganda de Duitsers waren, en toch betrapte ik mezelf bij vlagen op een soort medelijden voor de mensen die die duivelse dingen deden. Het schetst tegelijk een huiveringwekkend beeld van de omstandigheden waarin de kampbewoners zich bevonden. Zo tegen het slot werd een scéne geschetst die me vermoedelijk de rest van mijn leven blijft achtervolgen. Dat doet me eens te meer beseffen (zoals altijd bij het lezen van oorlogsromans) wat een groot goed onze vrijheid is.

Aan het einde van de oorlog barst van de heftige en beladen thema’s. Het is een boek dat je enerzijds wilt wegleggen en nooit meer wilt openen, en dat je anderzijds dwingt al je afspraken af te zeggen om het in één adem uit te lezen. Het zou zomaar kunnen dat ik op het randje van 2025 mijn boek van het jaar heb gelezen. Een absolute aanrader.