Karl Marlantes - Matterhorn

Leesjaar, 5 maart 2021
Karl Marlantes – Matterhorn
Vertaling: Otto Biersma
Meulenhoff (Amsterdam), 2011

Waar ik Matterhorn precies vandaan heb geplukt weet ik niet. Ik vermoed dat ik het boek heb gedownload nadat ik de documentaireserie over de Vietnamoorlog van Ken Burns en Lynn Novick zag. Die tien kloeke delen waren even genoeg Vietnam, het boek bleef ongelezen.

Dat Marlantes zelf in Vietnam heeft gediend is belangrijk voor de geloofwaardigheid van het verhaal. Er gebeuren bizarre dingen, die op het oog overdreven of uit de fantasie van de schrijver ontsproten lijken te zijn, maar in die jungle ver van huis daadwerkelijk gebeurden. Je zit als lezer vaak oncomfortabel dicht op de huid van de soldaten. Je ziet bijna wat zij zien. Dat is heftig.

Het verhaal, waarin de jonge wat naïeve luitenant Waino Mellas, die aan het begin van zijn tour of duty vooral uit is op eer, medailles en snelle promotie, maar in het strijdgewoel al snel volwassen wordt en in gaat zien dat al die dingen waardeloos zijn, volgt een standaard die ook in veel films en series over deze oorlog wordt gevolgd. Wat dat betreft vertelt het geen verrassend verhaal. Voor mij zijn de onderlagen het meest interessant. Deze laten zien hoe bevelhebbers levens moedwillig op het spel zetten voor eigen gewin. Racisme verdeelde Amerika en speelde dus in het leger ook een rol. De vaak kansarme zwarte en witte soldaten, die in het normale leven grotendeels gescheiden van elkaar leefden, waren nu van elkaar afhankelijk. Jouw leven was afhankelijk van de ander. Dat witte mannen het altijd maar voor het zeggen hebben, is daarbij niet meer vanzelfsprekend. Die spanning wordt voelbaar in het boek. Dat de mariniers alleen de kleur groen kennen is een mooie leus, in de praktijk werd al snel duidelijk dat alleen de kleur van bloed telde.

Ronduit pijnlijk zijn de, uiteraard vaak beschonken, bevelhebbers. Ze blaffen op relatief veilige afstand allerlei zinloze acties door de radio. Ze hebben feitelijk geen idee waar de mariniers zich doorheen moeten vechten, omdat kaarten het juiste detail missen en ze een slecht beeld hebben van de situatie op de grond. Het leidt tot acties zoals het veroveren van de heuvel, Matterhorn gedoopt, om die daarna weer op te geven om hem vervolgens op later moment weer te heroveren ten koste van vele levens. De houding van de bevelhebbers, die het voetvolk lui vinden, omdat ze niet binnen de gestelde deadlines hun doelen halen, wordt mooi beschreven. De mariniers, die zich niet willen laten kennen en ondanks gebrek aan alles rapporteren dat ze niets nodig hebben, staan er tegenover. De vijand is in het eerste deel van het boek vooral de jungle met bloedzuigers, een tijger, muggen en gebrek aan droge sokken, waardoor voeten wegrotten. Pas in het tweede deel van het boek barsten de confrontaties met de Vietcong in volle hevigheid los. Vrienden sneuvelen. Het zinloze van de acties wordt steeds duidelijker. Ook de strijd tussen zwarte en witte soldaten wordt steeds feller. Ondanks zijn goede bedoelingen kan Mellas een aanslag met een handgranaat, waarvan de verkeerde man het slachtoffer wordt, niet voorkomen. Het lukt niet om de raciale spanningen in de jungle in te tomen en het groen de boventoon te laten voeren. Uiteindelijk rest er niets dan de schaduw van gevallenen, de schaduw van een landschap met een in bloedrode nevel gehulde heuvel.

Terecht of onterecht ongelezen?

Wat betreft het verhaal wijkt Matterhorn niet veel af van andere oorlogsverhalen. Ook deze jonge luitenant, groen uit het opleidingskamp, wordt door de verschrikkingen van de oorlog razendsnel volwassen. De meerwaarde zit voor mij in de onderliggende verhalen, die dicht op de huid van de personages kruipen en zo laten zien hoe de zin uit de oorlog wordt geschoten. Alles dat voor de hoge piefen telde was het aantal dode Vietnamezen. Want uiteindelijk zal hun voorraad levens eindig zijn, zo was de gedachte. Die misvatting dringt in het verhaal goed door bij de mariniers, die uitgeput in hun schuttersputjes wachten op de dag dat ze de hel mogen verlaten, dood of levend, want deze oorlog is niet te winnen. Dat maakt het boek de moeite van het lezen waard.

Mooiste zin

Hij bedacht dat door zijn verlangen om met een indrukwekkend oorlogsverleden thuis te komen hij misschien nooit meer thuis zou komen.