Adebayo slaat gebaande paden in

Nieuwsberichten over Nigeria gaan vaak over internetoplichters en Boko Haram. De Nigeriaanse schrijfster Ayobami Adebayo pakt in haar tweede roman ‘Alles wat had kunnen zijn’ echter twee andere thema’s op die genoegzaam bekend zijn maar nooit de krant halen: de extreme verschillen in rijkdom en de alomtegenwoordigheid van kleinschalig geweld in het hedendaagse Nigeria, zoals huiselijk geweld tegen echtgenotes en kinderen, geweld van leraren tegen leerlingen, geweld tegen armen en geweld tegen rijken. Het boek stond op de longlist van de Booker Prize.

Het verhaal speelt zich af in een grote stad in het westen van Nigeria en draait om twee Christelijke middenklasse families die de Yoruba etniciteit hebben. Een 28-jarige vrouw en een 15-jarige jongen komen bij toeval herhaaldelijk met elkaar in contact. De vrouw komt uit een geprivilegieerde familie die nauwe banden met politici aanknoopt, terwijl de jongen uit een gezin komt dat aan de bedelstaf raakt. Zo’n verhaal had gemakkelijk een draak kunnen worden. Gelukkig heeft Adebayo voldoende schrijftalent en weet sentimentaliteit en kitsch op te houden tot de tranentrekkende ontknoping aan het einde. Je kunt niet anders dan met de hoofdpersonen meeleven.

Het lezen vergt weinig inspanning door de eenvoudige verhaalstructuur en de realistische, ongecompliceerde stijl. Deze structuur is een platgetreden pad: het zijn de verhalen van twee personages die afwisselend en chronologisch worden verteld en elkaar af en toe bij toeval schampen en uiteindelijk op elkaar knallen. Door deze structuur is de balans zoekgeraakt: het verhaal komt maar niet op gang totdat Adebayo op het enigszins gekunstelde einde abrupt doorschiet in een razend tempo. Dat de twee hoofdpersonen elkaar herhaaldelijk treffen doet eveneens gekunsteld aan: in de alledaagse werkelijkheid van een grote stad zouden deze mensen langs elkaar heen leven.

De twee hoofdpersonages zijn beide slachtoffer, de een van geweld en de ander van armoede, en moeten ploeteren om er toch het beste van te maken. De vrouw is verlamd door haar angst en kan daardoor niet de juiste beslissing nemen. De jongen wordt haatdragend doordat zijn omgeving erop uit is hem steeds weer te vernederen. Beide personages staan symbool voor hun land dat in permanente staat van crisis verkeert. Adebayo slaagt erin ook de overige familieleden tot leven te wekken, al is het jammer dat ze het niet aandurft het taboe op geestesziekten te doorbreken.

Hoewel het onvoorstelbaar is dat je hart niet smelt voor de twee personages, blijkt het verhaal zelf toch wel wat bleekjes te zijn als je het gaat analyseren. Adebayo werkt de twee kernthema’s te weinig uit en laat daarmee kansen liggen om zich te onderscheiden van al die schrijvers die deze thema’s beter hebben uitgediept. De schrijfster fleurt het verhaal op met allerlei Yoruba gerechten en kledingstukken, tradities die bij de voorbereiding op een huwelijk horen en Yoruba woorden en zinnen. Deze passages zijn leuk om te lezen maar voegen niets toe aan de kernthema’s en vormen daarmee uiteindelijk niet meer dan een kleurrijk decor dat de oppervlakkigheid van het verhaal netjes verbloemt en waarvan het kleurrijke en stereotypische omslag de verbeelding is.

Over de kernthema’s ongelijke verdeling van rijkdom en geweld biedt Adebayo geen verrassend perspectief of nieuwe inzichten, ze vertelt slechts wat allang duidelijk was. Ze brandt haar vingers niet aan achtergronden of oorzaken. Het blijft bij de constatering dat de verschillen in rijkdom en het geweld afschuwelijk zijn en deze toch vooral door corrupte en slechte politici worden veroorzaakt. Hè, welk lezerspubliek had Adebayo voor ogen? De belangrijkste prestatie is dat de schrijfster erin is geslaagd invoelbaar te maken hoe armoede en geweld tot gevoelens van pijn, angst, benardheid, schaamte en vernedering leiden.

Adebayo heeft de roman over het geheel genomen weliswaar vakkundig en levendig maar ook risicoloos geschreven door nergens haar nek uit te steken of een nieuw pad in te slaan. Het is een daarmee een middelmatig verhaal geworden waarin iedereen zich kan vinden; gecombineerd met de vlotte dialogen, het kleurrijke decor en de dramatische ontknoping kan het verhaal uitstekend worden verfilmd.