Lezersrecensie
Veeleisend, rijk en betekenisvol
Salman Rushdie werd door onder andere Boelgakov, Shakespeare en een omstreden vertelling uit de vroege islamitische geschiedenis geïnspireerd om het fictieve De duivelsverzen te schrijven. Deze roman werd in 1988 gepubliceerd en belandde op de Booker Prize shortlist. Marijke Emeis zorgde voor een idiomatische vertaling met geslaagde registerwisselingen. Kort daarvoor had de Iraanse ayatollah een fatwa uitgeroepen over schrijver en vertalers. De rest is geschiedenis.
De duivelsverzen begint met een spectaculaire en welhaast mythologische vliegende start: Bollywood-acteur Djibriel Farisjta en de Indiase immigrant en stemacteur Saladin Chamcha tuimelen na een vliegtuigontploffing samen uit de hemel. Na te zijn aangespoeld aan de Engelse kust wordt Saladin gearresteerd en mishandeld. Omdat Djibriel hem niet redt, voelt Saladin zich door Djibriel verraden. Hun relatie wordt nog meer vergiftigd als Saladin zijn eigen identiteitsconflict, jaloezie en minderwaardigheid op Djibriel projecteert. Djibriel voelt dat hij moreel gefaald heeft. Dat hij Saladin niet redde wordt het eerste teken van zijn morele instabiliteit, schuldgevoel en angst voor verantwoordelijkheid.
Het verraad markeert het begin van hun transformaties: Djibriel wordt engelachtig maar takelt geestelijk af. Saladin, vol wrok, wordt door zijn omgeving gedemoniseerd en verandert ook lichamelijk in sjataan (satan). Hun levens gaan uit elkaar maar het verraad blijft tussen hen hangen als een niet vereffende rekening. Djibriel lijdt aan paranoïde schizofrenie en raakt verstrikt in dromen, visioenen en hallucinaties over religieuze figuren en profetieën. Hij worstelt met identiteitsverlies, geloof en morele desintegratie. Zijn schuldgevoel en zijn geestesziekte versterken zijn angst, achterdocht en gewelddadige impulsen. Saladin probeert zijn oude leven te herscheppen maar wordt geconfronteerd met racisme, vervreemding en vernedering. Een emotionele confrontatie is uiteindelijk onvermijdelijk.
In de roman wisselen de tastbare wereld en een door Djibriel gedroomde of gehallucineerde parallelle droomwereld elkaar af. De droomwereld becommentarieert de tastbare wereld, terwijl de tastbare wereld de dromen betekenis geeft. De dromen zorgen voor een hallucinante spiegelstructuur tussen Djibriel en Saladin.
In Djibriels droomwereld woedt een kosmische strijd die steeds chaotischer wordt, wat zijn mentale aftakeling weerspiegelt. In zijn dromen neemt Djibriel de rol van aartsengel Gabriël aan, waardoor het onderscheid vervaagt tussen wie hij is en wie hij denkt dat hij moet zijn. Bovendien voeden de dromen zijn wantrouwen tegenover de realiteit. Hij gaat stemmen wantrouwen, mensen wantrouwen en vooral zichzelf wantrouwen. Ten slotte kan Djibriel de boodschappen uit zijn dromen niet meer scheiden van de werkelijkheid en bepalen zijn dromen zijn irrationele keuzes.
In zijn tastbare wereld wordt Saladin gedemoniseerd en raakt vervreemd, wat wordt weerspiegeld in de droomfiguren en hun transformaties. Ze laten zien dat identiteit van buitenaf wordt opgelegd, hoe verhalen bepalen wie we zijn. In de droomwereld bepaalt de interpretatie van boodschappen wie macht heeft. Dit wordt weerspiegeld in de raciale en culturele interpretaties die in de tastbare werkelijkheid bepalen hoe de personages worden gezien. En daarmee is de rode draad in de roman zichtbaar: dat verhalen, of ze nou religieus, cultureel of persoonlijk zijn, onze identiteit bepalen én kunnen verdraaien.
De hamvraag is hoe een mens weet of een stem, een ingeving of een openbaring echt is. Staat de mens zichzelf toe te twijfelen? Djibriel hoort voortdurend stemmen die hij niet vertrouwt. Hij is bang dat hij verleid of beïnvloed wordt, misschien zelfs onbetrouwbaar is als boodschapper. De droomverhalen verbeelden zijn innerlijke strijd. Mahoen, de Profeet in zijn visioenen, is een projectie van Djibriels innerlijke conflict. Aan de hand van Mahoen onderzoekt Rushdie hoe leiderschap ontstaat, hoe verhalen worden geïnterpreteerd en hoe waarheid wordt geconstrueerd binnen een mengsel van politiek, overtuiging, twijfel en menselijkheid. Mahoen kan worden beschouwd als een literaire metafoor voor de manier waarop leiders betekenis creëren.
De roman laat zien hoe mensen zichzelf opnieuw uitvinden wanneer zij uit hun vertrouwde omgeving worden losgerukt. Djibriel en Saladin belichamen tegengestelde manieren om met verandering en ontworteling om te gaan: assimilatie versus vasthouden aan traditie, geloof versus twijfel, vernieuwing versus verlies. Hun innerlijke worstelingen met geloof, identiteit en zelfbeeld geven het boek emotionele diepgang.
Het proza is rijk, dicht, uitdagend, speels, barok en soms bewust chaotisch, wat bijdraagt aan de droomachtige sfeer maar ook voor verwarring kan zorgen. Die stijl past bij de thematiek: niets is eenduidig, identiteit is veranderlijk en verhalen zijn altijd interpretaties. Rushdies humor en rijke metaforen zorgen voor een levendige leeservaring. Rushdie gebruikt satire om machtsstructuren, dogma’s en schijnheiligheid bloot te leggen. De dromen bepalen de spanningsboog van het verhaal. De afwisseling tussen realiteit, droom en mythe geeft de roman een unieke filmische sfeer. De uitgebreide intertekstualiteit en culturele rijkdom maken het werk bijzonder krachtig.
De roman vraagt wel veel van de lezer: geduld in de tragere droomwereld, aandacht om het ingewikkelde plot te volgen en het vermogen om de abstracte thematiek te doorzien. Dat maakt het boek minder toegankelijk voor een breed publiek. Bovendien lijken de personages, door de nadruk op ideeën en filosofische vragen, soms meer symbolen dan mensen, waardoor de lezer zich moeilijker met protagonist of antagonist identificeert.
Het magisch realisme in De duivelsverzen maakt het mogelijk om grote filosofische en religieuze vragen op een originele manier te verkennen. De roman geeft geen antwoorden maar stelt vragen en dwingt je na te denken over hoe verhalen onze werkelijkheid vormen. Want dat maakt De duivelsverzen uiteindelijk zo indrukwekkend: het confronteert de lezer met de kracht én het gevaar van verbeelding. Een veeleisende maar wel uitzonderlijk rijke en betekenisvolle roman.
De duivelsverzen begint met een spectaculaire en welhaast mythologische vliegende start: Bollywood-acteur Djibriel Farisjta en de Indiase immigrant en stemacteur Saladin Chamcha tuimelen na een vliegtuigontploffing samen uit de hemel. Na te zijn aangespoeld aan de Engelse kust wordt Saladin gearresteerd en mishandeld. Omdat Djibriel hem niet redt, voelt Saladin zich door Djibriel verraden. Hun relatie wordt nog meer vergiftigd als Saladin zijn eigen identiteitsconflict, jaloezie en minderwaardigheid op Djibriel projecteert. Djibriel voelt dat hij moreel gefaald heeft. Dat hij Saladin niet redde wordt het eerste teken van zijn morele instabiliteit, schuldgevoel en angst voor verantwoordelijkheid.
Het verraad markeert het begin van hun transformaties: Djibriel wordt engelachtig maar takelt geestelijk af. Saladin, vol wrok, wordt door zijn omgeving gedemoniseerd en verandert ook lichamelijk in sjataan (satan). Hun levens gaan uit elkaar maar het verraad blijft tussen hen hangen als een niet vereffende rekening. Djibriel lijdt aan paranoïde schizofrenie en raakt verstrikt in dromen, visioenen en hallucinaties over religieuze figuren en profetieën. Hij worstelt met identiteitsverlies, geloof en morele desintegratie. Zijn schuldgevoel en zijn geestesziekte versterken zijn angst, achterdocht en gewelddadige impulsen. Saladin probeert zijn oude leven te herscheppen maar wordt geconfronteerd met racisme, vervreemding en vernedering. Een emotionele confrontatie is uiteindelijk onvermijdelijk.
In de roman wisselen de tastbare wereld en een door Djibriel gedroomde of gehallucineerde parallelle droomwereld elkaar af. De droomwereld becommentarieert de tastbare wereld, terwijl de tastbare wereld de dromen betekenis geeft. De dromen zorgen voor een hallucinante spiegelstructuur tussen Djibriel en Saladin.
In Djibriels droomwereld woedt een kosmische strijd die steeds chaotischer wordt, wat zijn mentale aftakeling weerspiegelt. In zijn dromen neemt Djibriel de rol van aartsengel Gabriël aan, waardoor het onderscheid vervaagt tussen wie hij is en wie hij denkt dat hij moet zijn. Bovendien voeden de dromen zijn wantrouwen tegenover de realiteit. Hij gaat stemmen wantrouwen, mensen wantrouwen en vooral zichzelf wantrouwen. Ten slotte kan Djibriel de boodschappen uit zijn dromen niet meer scheiden van de werkelijkheid en bepalen zijn dromen zijn irrationele keuzes.
In zijn tastbare wereld wordt Saladin gedemoniseerd en raakt vervreemd, wat wordt weerspiegeld in de droomfiguren en hun transformaties. Ze laten zien dat identiteit van buitenaf wordt opgelegd, hoe verhalen bepalen wie we zijn. In de droomwereld bepaalt de interpretatie van boodschappen wie macht heeft. Dit wordt weerspiegeld in de raciale en culturele interpretaties die in de tastbare werkelijkheid bepalen hoe de personages worden gezien. En daarmee is de rode draad in de roman zichtbaar: dat verhalen, of ze nou religieus, cultureel of persoonlijk zijn, onze identiteit bepalen én kunnen verdraaien.
De hamvraag is hoe een mens weet of een stem, een ingeving of een openbaring echt is. Staat de mens zichzelf toe te twijfelen? Djibriel hoort voortdurend stemmen die hij niet vertrouwt. Hij is bang dat hij verleid of beïnvloed wordt, misschien zelfs onbetrouwbaar is als boodschapper. De droomverhalen verbeelden zijn innerlijke strijd. Mahoen, de Profeet in zijn visioenen, is een projectie van Djibriels innerlijke conflict. Aan de hand van Mahoen onderzoekt Rushdie hoe leiderschap ontstaat, hoe verhalen worden geïnterpreteerd en hoe waarheid wordt geconstrueerd binnen een mengsel van politiek, overtuiging, twijfel en menselijkheid. Mahoen kan worden beschouwd als een literaire metafoor voor de manier waarop leiders betekenis creëren.
De roman laat zien hoe mensen zichzelf opnieuw uitvinden wanneer zij uit hun vertrouwde omgeving worden losgerukt. Djibriel en Saladin belichamen tegengestelde manieren om met verandering en ontworteling om te gaan: assimilatie versus vasthouden aan traditie, geloof versus twijfel, vernieuwing versus verlies. Hun innerlijke worstelingen met geloof, identiteit en zelfbeeld geven het boek emotionele diepgang.
Het proza is rijk, dicht, uitdagend, speels, barok en soms bewust chaotisch, wat bijdraagt aan de droomachtige sfeer maar ook voor verwarring kan zorgen. Die stijl past bij de thematiek: niets is eenduidig, identiteit is veranderlijk en verhalen zijn altijd interpretaties. Rushdies humor en rijke metaforen zorgen voor een levendige leeservaring. Rushdie gebruikt satire om machtsstructuren, dogma’s en schijnheiligheid bloot te leggen. De dromen bepalen de spanningsboog van het verhaal. De afwisseling tussen realiteit, droom en mythe geeft de roman een unieke filmische sfeer. De uitgebreide intertekstualiteit en culturele rijkdom maken het werk bijzonder krachtig.
De roman vraagt wel veel van de lezer: geduld in de tragere droomwereld, aandacht om het ingewikkelde plot te volgen en het vermogen om de abstracte thematiek te doorzien. Dat maakt het boek minder toegankelijk voor een breed publiek. Bovendien lijken de personages, door de nadruk op ideeën en filosofische vragen, soms meer symbolen dan mensen, waardoor de lezer zich moeilijker met protagonist of antagonist identificeert.
Het magisch realisme in De duivelsverzen maakt het mogelijk om grote filosofische en religieuze vragen op een originele manier te verkennen. De roman geeft geen antwoorden maar stelt vragen en dwingt je na te denken over hoe verhalen onze werkelijkheid vormen. Want dat maakt De duivelsverzen uiteindelijk zo indrukwekkend: het confronteert de lezer met de kracht én het gevaar van verbeelding. Een veeleisende maar wel uitzonderlijk rijke en betekenisvolle roman.
1
Reageer op deze recensie
