Als je nog nooit een cricketwedstrijd hebt gezien, dan is dit jouw boek

“Als je nog nooit een cricketwedstrijd hebt gezien; als je dat wel hebt en in slaap viel; als je niet begrijpt waarom er ook maar iemand naar zou kijken, en al helemaal niet dat iemand van dit saaie spelletje bezeten zou zijn; dan is dit jouw boek.” De verteller richt zich op bladzijde 16 plotseling rechtstreeks tot de lezer, en ik kan niet anders dan hem gelijk geven.

Shehan Karunatilaka’s debuutroman ‘Chinaman: The Legend of Pradeep Mathew’ verscheen in 2010 in eigen uitgave, werd internationaal gepubliceerd in 2011, en won de Commonwealth Book Prize, de DSC Prize en de Gratiaen Prize. De Engelstalige roman is tot op heden alleen in het Singalees vertaald – je zult daarom wel Engels op VWO-niveau moeten beheersen om de roman fatsoenlijk te kunnen lezen. Ook als je curryfobie hebt kun je dit boek beter overslaan.

De gepensioneerde, Sri Lankaanse sportjournalist W.G. Karunasena krijgt te horen dat hij nog maar kort te leven heeft vanwege leverproblemen als gevolg van overmatig alcoholgebruik. Het mooiste wat hij in zijn leven heeft gezien is de ongeëvenaarde techniek van bowler Pradeep Mathew tijdens een wedstrijd zonder publiek. Deze cricketspeler lijkt echter spoorloos van de aardbodem te zijn verdwenen. Ter compensatie van zijn eigen betekenisloze leven stelt hij zich als doel de vergeten (of is het de uitgewiste) glorie van Pradeep te herstellen. Hij begint een zoektocht die hem naar talloze personen brengt die beweren Pradeep gekend te hebben. De zoektocht is echter niet zonder gevaar, want al gauw wordt hij geïntimideerd om zijn zoektocht te staken. Wat is er met Pradeep gebeurd? Leeft hij nog? Is er sprake van een doofpot? Gaat W.G. het mysterie oplossen?

Meer aanwijzingen ga ik hier niet geven. De zoektocht is spannend van begin tot einde en je zult het boek in één ruk willen uitlezen.

In de roman wordt cricket als kapstok gebruikt om commentaar te geven op de Sri Lankaanse geschiedenis en maatschappij. Cricket is een sport die zich sterk in de hoofden afspeelt en daarmee een metafoor is voor het leven: om te netwerken voor aristocraten, om geld te verdienen voor arbeiders en om een verscheurd land te verenigen voor politici.

Het verhaal zijn de memoires van een dronkenlap waarin mysterie, komedie en tragedie volkomen zijn samengesmolten. Vergeleken met zijn tweede roman De zeven manen van Maali Almeida is Chinaman veel toegankelijker en minder complex, onder andere omdat het verhaal grotendeels chronologisch wordt verteld. De debuutroman is ook veel lichter van toon en ontbeert de verschrikkingen van de burgeroorlog. Beide romans delen de vernietigende kritiek op de Sri Lankaanse overheid en het naadloos mengen van stijlen. De debuutroman is opgebouwd als een cricketwedstrijd: First Innings, Second Innings, Close of Play; daarna volgen nog Follow On en Last Over. Elk deel bestaat uit zeer korte hoofdstukken met een toepasselijke titel. In het boek zijn illustraties en foto’s opgenomen die dienen als nadere uitleg of worden opgevoerd als bewijsmateriaal dat de geloofwaardigheid van het verhaal versterkt.

Wat Karunatilaka uiterst geraffineerd doet is spelen met de werkelijkheid. Het is onduidelijk waar feiten eindigen en fictie begint. Door de inbedding in het Sri Lanka van de jaren tachtig, negentig en tweeduizend met talloze details, zoals de wereldhit van Meat Loaf, en het opvoeren van allerlei personages die een eigenbelang hebben bij de zoektocht, of het voorkomen daarvan, ontstaat een verhaal dat zeer geloofwaardig is en word je meegezogen in een krankzinnige zoektocht waarbij je je voortdurend afvraagt, net als de sportjournalist, wie de waarheid spreekt en wie liegt. Karunatilaka vertelt een verhaal en laat de duiding aan de lezer over, die daardoor zijn eigen zoektocht begint.

Veel sportjournalisten staan me tegen, en zeker de verzuurde, maar niets daarvan in dit boek. Sportjournalist W.G. gebruikt vaak ironie om met anderen en zichzelf om te gaan zonder door te slaan naar cynisme. Als je Britse humor waardeert zal je geregeld in luid gelach uitbarsten. Omdat W.G. iedereen de maat neemt en ook zichzelf allerminst spaart, kun je toch sympathie voor deze man opbrengen, in elk geval voor zijn eerlijkheid en zelfinzicht.

Door de sport komen we steeds meer van Sri Lanka te weten en krijgen we steeds weer het echte leven te zien. Wat de zin van sport is, en zo waar de zin van het leven. Welke ambities je als jongere hebt, en hoe je anderen, en uiteindelijk ook jezelf, onvermijdelijk zult teleurstellen; onvermijdelijk zult falen en juist daardoor zult slagen; en hoe je je ten slotte schikt in het maximaal haalbare.

De titel Chinaman heeft twee betekenissen. De eerste is een aanduiding van de unieke worp die Pradeep beheerst en waarbij de bal sterk spint, de tweede is een kleinerende aanduiding van een goedgelovig persoon in het Singalees. De verteller draagt de lezer op hierin een eigen keuze te maken. De betekenis van ‘spin doctor’ is in deze context ook voor tweeërlei uitleg vatbaar.

Spijtig is dat de uitgever de paperback in een klein lettertype heeft gezet. Matt Broughton verdient een eervolle vermelding voor het omslag.

Ga deze zomer een dag naar het Amsterdamse bos, neem je zonnebril, zonnebrandcrème en dit boek mee, vlij je aan de rand van het cricketveld, geniet van de muziek als leer tegen wilgenhout tikt, van de schoonheid van de magisch spinnende ballen die de slagman misleiden en tegen de wicket tikken, en vooral van dit fantastische boek.

Leeswijzer.
Er komen enkele lokale woorden voor die je meestal wel kunt raden.
Singalese woorden: arinawa dora doe de deur open; ayah oudere broer; baaldiya emmer; bakamoona uil; boru leugens; haansi putuwa leunstoel; kadale kikkererwten; kalu zwart; kohomada hoe gaat het; kotiya tijger; kusuma dienstmeid; lunumiris Sri Lankaanse sambal; machang kerel; malli broer; onchilla schommel; papol pinda; pittu boos; podiyan kleine jongen; putha zoon; suddha witte; sudu wit; thaathi vader; vedak nae het maakt niet uit.
Tamil woorden: kadale liefde; kade winkel; kasippu mudalali geldbaas.
Bowler-statistiek: 5 for 22 betekent 5 slagmannen out gespeeld en 22 onjuiste worpen (die de tegenstander 22 runs opleveren).