Overdonderend en onontkoombaar

Is dit een mens is een autobiografisch verslag van een Auschwitz overlevende. Op 24-jarige leeftijd werd Primo Levi naar Auschwitz gedeporteerd en verbleef een jaar als dwangarbeider in het werkkamp – een genadeloze plek waar de dwangarbeiders slechts als voorwerp met een nummer worden beschouwd en alleen enig nut dat ze nog voor de nazi’s hebben telt.

“Geen mens is hij die elk gevoel van grenzen verloren heeft en zijn bed deelt met een lijk.”

De kracht van Levi’s relaas zit niet in de opsomming van de onvoorstelbare gruwelijkheden maar in Levi’s beschrijving van de psychische gevolgen daarvan op de ziel van de dwangarbeiders en op de manier waarop ze daarmee, en met elkaar, omgaan. Wie in Auschwitz niet wordt vergast wordt als mens vernietigd, elke emotie dooft uit en daarvoor in de plaats komt onderworpenheid, lijdzaamheid, wanhoop en berusting. Het kamp kent zijn eigen wetten, die van een ieder een lijkenpikker maken en elke menselijkheid en dankbaarheid jegens andere dwangarbeiders uitsluiten. Het is een plek waar goed en fout niet meer bestaat (zie ook The Zone of Interest).

Levi zet zijn relaas ongekende kracht bij door zijn analytische, treffende en ingetogen toon. Hoe diep de put ook is, er is toch altijd wel ergens iets positiefs te ontdekken, al was het maar door de constatering dat het nóg erger had gekund.

Levi wordt gepijnigd door de vraag waarom hij het kamp als een van de zeer weinigen heeft overleefd. Het antwoord zoekt hij in een grote portie geluk en in zijn vermogen om zaken te ritselen.

De Holocaust kan zich herhalen – het lezen van het overdonderende Is dit een mens, al vervult het je met afschuw, is daarom onontkoombaar.