De achterkant van elk onderwerp (David Markson, Wittgensteins minnares)

Wittgensteins minnares gaat over de laatste mens op aarde die leeft van de kunst om haar eenzaamheid het hoofd te bieden. Het feit dat alle uitspraken die de hoofdpersoon doet over heden, verleden en toekomst achteraf onwaar blijken te zijn, laat zien dat het boek eigenlijk helemaal niet over iets gaat.
Normaal gesproken hebben romans een onderwerp dat langzaamaan uit de doeken gedaan in de loop van het verhaal. Het gaat bijvoorbeeld over een hoofdpersoon waarvan het leven zich in de loop van het verhaal ontwikkelt onder invloed van andere mensen. Nu kun je leven zowel als zelfstandig naamwoord maar ook als werkwoord begrijpen. Het vervelende van de taal is dat ze uiterst geschikt is om zelfstandig naamwoorden met werkwoorden te verbinden, waardoor je net doet alsof de hoofdpersoon al iemand is die vervolgens handelend optreedt tijdens zijn of haar levenspad, of een gedachte heeft die hij of zij in discussie met anderen kan brengen. En toch is onze primaire zelfervaring dat je niet eerst iets bent – het leven van jouzelf of van jouw ideeën als zelfstandige zijnden die met een zelfstandig naamwoord kunnen worden geïdentificeerd - maar dat je ‘aan het leven’ bent, primair een levensproces bent waarin de betekenis van de dingen voor jou pas ontstaat en uitkristalliseert.
Wittgeinsteins minnares experimenteert met deze gedachte door elk substantief idee, gedachte en herinnering onbetrouwbaar te maken, waardoor je aandacht krijgt voor het proces waarin de betekenis van de dingen voor jou vooreerst opkomt: “Om de waarheid te zeggen zou ik er serieus bijna alles voor over hebben gehad om te snappen hoe mijn hoofd soms zulke sprongen maakt. Ik denk bijvoorbeeld nu weer aan dat kasteel in La Mancha. En waarom in hemelsnaam herinner ik me ook dat Odysseus ontdekte waar Achilles was, toen Achilles zich tussen de vrouwen verstopte zodat hij niet hoefde te vechten” (109). Terwijl we normaal gesproken aandacht vragen voor de idee of gedachte van de hoofdpersoon, concentreert Wittgensteins minnares op het proces waarin de zin en betekenis van die gedachte vooreerst opkomt. In de filosofie wordt dit wel een ontogenetisch proces genoemd, dat wil zeggen, het proces waarin niet dingen of mensen zelf ontstaan, maar de identiteit of betekenis van dingen en mensen opkomt. De achtergrond die dit ontogenetisch proces voedt is de rijke intellectuele en kunstzinnige geschiedenis waar de hoofdpersoon zich op beroept in het verhaal.
Nu valt op dat het leven van de hoofdpersoon alleen put uit het domein van kunst en cultuur, literatuur en filosofie, en niet uit het domein van de natuur. Komt dat omdat ze het denken van de werkelijkheid belangrijker acht dat de werkelijkheid zelf, zoals blijkt uit het motto van het boek? Kierkegaard zegt: ‘Wat een buitengewone verandering vindt er plaats (…) wanneer voor het eerst het feit dat alles afhangt van hoe een ding gedacht wordt het bewustzijn binnendringt, wanneer, dientengevolge, het denken in zijn absoluutheid in de plaats komt van een schijnbare werkelijkheid’ (7). Het is ontegenzeggelijk een buitengewone verandering wanneer de werkelijkheid alleen nog maar bemiddeld door het denken van de mens verschijnt. Maar wat nu als de natuur er al lang was voor onze komst op aarde en ook zal voortbestaan na onze ondergang, moeten we de culturele pre-occupatie van de hoofdpersoon dan niet afwijzen ten gunste van de ervaring van de aarde als elementair domein dat het ontogenetisch proces waarin de zin en betekenis van de dingen voor jou constitueert? Het zijn dit soort experimentele romans die zich rekenschap geven van de achtergrond van elk onderwerp, die we node missen als we daadwerkelijk de laatste mens op aarde blijken te zijn.(Voor meer blogs over literatuur en filosofie: https://vincentblok.wordpress.com/)