Waar precies begint het schuiven?

Krasnahorkai, László
De melancholie van het verzet/Laszlo Krasnahorkai; vertaald uit het Hongaars door Mari Alfody.-Amsterdam: Wereldbibliotheek, , -415 pagina's; 21 cm.- Vertaling van: Azellenallas melankoliaja.- cop. 1989.

ISBN 978 90 284 2670 2

Krasnahorkai ontving de Nobelprijs voor de literatuur in 2025. De melancholie van het verzet werd verfilmd door Béla Tarr onder de titel Werckmeister Harmóniák. Ik zag de film uit 2000 terwijl ik ook het boek aan het lezen was. Ofschoon Krasnahorkai meewerkte aan het scenario zijn boek en film twee heel verschillende kunstwerken geworden. De orgelbouwer Werckmeister ontwierp in de 17e eeuw een heel andere dan de gebruikelijke stemmingsmethodiek voor muziekinstrumenten. De afstanden tussen de tonen veranderde hij. In het boek gaat het slechts op één pagina, ongeveer in het midden, over de worsteling van de geleerde hoofdpersoon en kluizenaar met deze veranderde stemming van zijn pianotoetsen. In de film komt het in het geheel niet voor. Waarschijnlijk is de filmtitel op te vatten als metafoor voor de volkomen verstoorde orde in het dorpje.
De roman in lange zinnen, die de voortgang tijdens die verstoringen in het stadje begeleiden, zijn illustratief voor de denkfasen in het hoofd van de voornaamste karakters. Naast de geleerde kluizenaar zijn dat diens steun en toeverlaat de jonge, optimistische en positief ingestelde, zonderlinge postbode, diens kleinburgerlijke moeder, de huisbewaarders en de, nog wettige maar elders verblijvende, echtgenote van de geleerde. De circusdirecteur met zijn crew, het verzamelde, uit louter mannen bestaande, volk op het centrale plein dat later aan het vernielen slaat en zich schuldig maakt aan mishandelingen, vormen de dreiging in de opmaat naar de grote bestuurlijke veranderingen. Tarr maakt die dreiging visueel door de circuswagen heel traag bewegend in beeld te brengen en later te focussen op het plein. In de roman voltrekken de veranderingen zich sluipenderwijs in de hoofden van de personages. Daarnaast maakt Krasnahorkai gebruik van uitweidingen die de karakters hun vorm en diepgang geven en tevens heel fijntjes hun onderlinge relaties weergeven. Degenen die profiteren van de veranderingen zijn de conformisten die op eigen gewin en macht uit zijn. De verliezers de intellectuelen en de dromers. Deze boodschap komt vanzelfsprekend door ook in de film, het is een heel goede film. In de roman is er vooral ook plek voor filosofische gedachteontwikkelingen, fijn aangevoelde veranderingen van gemoedsstemming en inzichten bij de personages, burleske taferelen rond de sex in het kader van machtsverwerving en, aan het eind, een beschrijving van de chemische processen die maken dat een dood en begraven lichaam tot stof vergaat.
Met niets te vergelijken meesterwerk, dit boek. Grote klasse!