Buitengewoon bewustzijn

Godfrey-Smith, Peter
Buitengewoon bewustzijn; de octopus en de evolutie van de intelligentie/Peter Godfrey-Smith; vertaald door Vera Sykora.-Eerste druk, Amsterdam: Spectrum, 2020.-296 pagina's, 8 ongenummerde pagina'splaten: iluustraties; 22 cm.
Vertaling van:Other minds.-New York: Farrar, Straus and Giroux, (c)2016..-met literatuuropgave, register
ISBN 978 90 00 36988 1

Dit boek zag ik liggen en nam het meteen mee. Deze zomer werd ik gegrepen door het leven van de octopus, een octopus. In het zeeaquarium in Bergen aan zee. Het dier reageerde op impulsen van achter het glas door met zijn/haar tentakels te bewegen. Ook zag ik dat hij/zij zich kon verbergen achter iets kleins en zich dus heel klein kon maken. En dat de tentakels van vorm veranderden, al naar gelang het gebruik. Ik zag dat hij/zij er een soort schoentje van maakt om zich af te zetten tegen een vaste ondergrond. Vond het heel fascinerend. En, daarna vertelde een meisjessuppoost bij een kunstwerk/installatie van Laure Prouvost als onderdeel van Sonsbeek 20-24 allerlei bijzonderheden over de octopus. Prouvost gebruikte de inkt van een octopus voor haar installatie.
De studie naar en de suggesties voor verder wetenschappelijk onderzoek naar de evolutie van bewustzijn exploreert Godfrey, gebruikmakend van observaties van octopus kolonies nabij Australië, meestal in ondiep water.
Hij geeft eerst een evolutionaire levensboom met verschillende aftakkingen. De gewervelden, waaronder mensen en de afsplitsing in de lijn daar naartoe, zo'n 600 miljoen jaar geleden in ongewervelden, waaronder de koppotigen en de geleedpotigen, zoals mieren en kreeften. Hij betoogt dat de weekdieren eert een uitwendig skelet hadden, in de vorm van een schelp. Al in het paleozoïcum was er een reusachtig roofdier in die lijn met een schelp om het achterlijf. De octopussen en zeekatten, die veel groter zijn, hebben die bescherming niet. Wat ze wel hebben is een heel groot zenuwstelsel dat zich uitstrekt tot in de tentakels. De zichtbare zenuwknopen op de armen worden ook als zuignapjes gebruikt. Godfrey denkt dat het soort intelligentie dat bij octopussen zowel uit de hersenen in de kop als uit de armen komt, het onderzoek naar het ontstaan van bewustzijn kan helpen ontwikkelen. Godfrey is filosoof, maar hij duikt dus in de biologie om modellen/ ontwikkelingen tijdens het evolutionaire proces te vinden.
De koppotigen zijn uiterst kwetsbaar door hun onbeschutte lijf, maar wel uiterst bedacht op bewegingen en rimpelingen in hun omgeving doordat de armen ook allerlei signalen opvangen en het dier daarop anticipeert. Het receptief vermogen van het dier is groot en niet, zoals bij mensen, veelal afhankelijk van de ogen, die waarnemen. Hij gaat uit van een samengaan van handelen en waarnemen. Door te handelen verandert het perspectief en die veranderde gegevens moeten de hersenen ook verwerken (dan wel negeren). Teruggaand in de diepe tijd beweert G zelfs dat het zich waarnemend moeten voortbewegen, zoals een van de eerste levensvormen, de eenvoudige worm die al lichtgevoelige plekken op de huid had, dat deed, misschien al een basaal gevoel van zelf ontwikkelde.
Dan gaat Godfrey in op andere bijzondere vermogens van octopussen en zeekatten, zoals inkt spuiten om zich te verhullen voor een vijand en het van kleur veranderen. Hij observeerde hoe zeekatten aan het eind van hun leven, dat maar twee jaar duurt, levenloos en met kleurloze ledematen in het water drijven. Want behalve dat ze zelf op voedsel moeten jagen, zijn ze ook prooi voor andere dieren. Er staan prachtige kleurenfoto's in het boek. Hij spreekt van ouderdoms gerelateerde aftakeling=ontkleuring bij zeekatten, die zo groot als een auto kunnen zijn. Onduidelijk is nog wat die verkleuringen betekenen en of ze een soort taal zijn, een communicatiemiddel. Hij maakt een uitstapje naar het fenomeen taal en wat die betekent in de ontwikkeling, evolutionair gezien, van bewustzijn. Filosofen van nu gaan vaak uit van een constante innerlijke stroom aan taal, psychobabble. Babbelboxen zijn we, volgens die theorie en die innerlijke taal heeft grote invloed op ons subjectieve beleven van de werkelijkheid.
Hij gaat in op de verschillende soorten geheugen : werkgeheugen, episodisch geheugen bij de mens. Hij heeft aanwijzingen dat octopussen mensen herkenden tijdens het onderzoek. Herkennen is herinneren is geheugen. En dat ze episodisch geheugen hebben, doordat ze het waar en wanneer er voedsel was in een onderzoekssituatie, blijk gaven te weten.
Zo is er een voortdurend vergelijk tussen de verstandelijke vermogens, de breinen, van mens en dier, dat open staat voor verder onderzoek.
Godfrey breekt een lans voor het onderzoeken en serieus nemen van de oceanen, op planetaire schaal. Ook om meer te weten te komen over de interacties tussen de verschillende levensvormen in de oceanen. Een tot dusverre vrijwel onontgonnen, maar toch misbruikt gebied van onze leefomgeving. Een mooi en interessant gegeven, en zeker ook noodzakelijk gezien de ecologische toestand van de planeet.
Zeer interessant geheel, met 60 pagina's aan noten en register.