Kroniek van verschrikking, monument voor de kunst

Een heel opmerkelijke man, die Roberto Bolaño : hij reisde de hele wereld rond, was in Zuid-Amerika politiek zeer actief (wat hem ook op een griezelige gevangenisstraf kwam te staan toen Pinochet de macht greep in zijn vaderland Chili), provoceerde alles en iedereen in het Zuid-Amerikaanse literarire establishment, stierf op zijn vijftigste, en werd postuum wereldberoemd met het idiote maar geniale meesterwerk 2666. Een bijzonder lang boek ook, net als zijn eerdere highligt De wilde detectives (eerder vertaald als De woeste zoekers). Bolaño maakte ook korter werk, waaronder dus de kleine roman Amulet. En ook dat boekje vond ik heel fascinerend, zij het net wat minder sterk dan m.n. 2666.

Eigenlijk is het verhaal een lange associatieve hallucinatie, waarin de hoofdpersoon - Auxilio Lacouture, die zich 'de moeder van de Mexicaanse dichters' noemt- steeds heden, verleden en toekomst aan elkaar droomt. En dat dan op even duistere als surrealistische als fascinerende wijze. Een belangrijk moment in die associatieve keten is een nogal ingrijpende ervaring in 1968: toen hield zij zich twee weken lang verscholen in een toilet, terwijl de Mexicaanse politie bezig was de universiteit van Mexico City met bruut en bloederig geweld op orde te brengen. Daar zat zij dan, dromend van Mexicaanse dichters, gedichten memorerend en opschrijvend op toiletpapier. Die nachtmerrie-achtige ervaring kleurt dan al haar herinneringen en toekomstbeelden. Bovendien is ze duidelijk door honger, angst en vermoeidheid uitgeput, wat haar droombeelden zowel verwarder als indringender maakt. De sfeer van het verhaal is daardoor behoorlijk macaber, en de stijl is vaak tamelijk duister en ondoordringbaar. Maar wel erg effectief, voor mij althans. Voorbeeldje: 'Hun kristallijnen lachsalvo's leken op polymorfe vogels in de met as gevulde ruimte die de Encrucijada Veracruzana op dat uur was'. Een gekke zin, maar naar mijn smaak wel een zin die heel effectief de vormloze dreiging overbrengt van een verlaten straat in nachtelijk Mexico. En, even verderop: 'En toen begonnen we de avenida Guerro af te lopen [...], de Guerro die op dat uur van de nacht nog het meest lijkt op een begraafplaats, maar niet een begraafplaats in 1974, of een begraafplaats in 1968 of 1975, maar een begraafplaats in het jaar 2666, een vergeten begraafplaats onder een dood of ongeboren ooglid, een waterig oog dat omdat het iets wilde vergeten uiteindelijk alles is vergeten'. De jaartallen verwijzen naar bekende bloederige gebeurtenissen in Zuid-Amerika, behalve 2666 wat het jaartal is van De Duivel of Het Beest: een straat met de omineuze naam 'Guerro' wordt het toneel van een verschrikking (ook een toekomstige verschrikking) die het oog nauwelijks kan vatten. Ook dit vind ik weer mooi opgeschreven, al moet ik zo'n zin wel twee of meer keer lezen voordat ik hem een beetje kan volgen. De verschrikking en wanhoop liggen er dik bovenop.

En toch is dit boek niet louter negatief. Het is ook een monument voor schrijvers, schilders en dichters die, tegen alle verdrukking in blijven doorgaan met hun kunst. Auxilio lacouture bijvoorbeeld blijft in haar WC-hokje gedichten reciteren en opschrijven op WC-papier. Het slot, waarin ook uiteindelijk de titel wordt verklaard, is bovendien een krachtige klaroenstoot van hoop, en van geloof in liefde, schoonheid en genot. Ambivalent is dat allemaal wel, want ook die hoop is hoop tegen alle verdrukking in, en alle dichters en schrijvers die Bolaño opvoert zijn vaak even belachelijk als heldhaftig. In dit boekje loop ook ene Arturo Belano rond, een duidelijk alter ego van Bolaño: een Chileens auteur die - na vele verschrikkingen meegemaakt te hebben in Chili en elders- alles en iedereen in de wereld uitlacht en alle literaire ambitie bespot. Toch blijft ook Arturo Belano schrijven, en heeft hij ondanks alles het geloof in schoonheid en liefde niet opgegeven. Evenmin als Auxilio Lacouture. En evenmin als Bolaño zelf, zoals ook weer zonneklaar blijkt in Amulet.