Ook een Gombrowicz light is best wel lekker

Jaren geleden was ik helemaal idolaat van de geniale groteske gek Gombrowicz, en onlangs herlas ik vol vuur de gebundelde heruitgave van zijn verzamelde verhalen en romans en ook zijn "Dagboek 1953-1969". Maar ik had nog nooit goed gekeken naar "De beheksten", een veel minder bekende roman die Gombrowicz in 1939 deels publiceerde als feuilleton, onder het pseudoniem Z. Niewieski. Gombrowicz zelf verzweeg dit feuilleton - dat pas na zijn dood als roman verscheen- lange tijd, terwijl hij over zijn andere werk van alles heeft gezegd en geschreven in zijn "Dagboek 1953-1969" en zijn "Gesprekken" met Dominique de Roux. Het lijkt er dus sterk op dat hij "De beheksten" zelf niet helemaal serieus nam. Toch werd het boek door veel recensenten als een aangename verrassing begroet, en als een "echte Gombrowicz" die weliswaar luchtiger was dan zijn andere romans maar wel draaide om de typische Gombrowicz-thema's. Welnu, daar kan ik mij wel in vinden, en ik heb "De beheksten" met veel plezier gelezen, al had het voor mij niet die obsederende intensiteit en geniale kracht van zijn andere romans. Of anders gezegd: "De beheksten" was voor mij een "Gombrowicz light", maar ook een "Gombrowicz light" smaakt naar Gombrowicz en die smaakt mij altijd opperbest.

"De beheksten" is een soort zichzelf parodiërende gothic-roman, waarin een grote rol is weggelegd voor een mysterieus kasteel met spoken, geheimzinnig bewegende handdoeken, duistere uithoeken en mysterieuze schatten, intriges met moord en doodslag, en een van duister magisch fluïdum doordrenkt geheim. Centraal staat ook de duistere haat-liefdesgeschiedenis tussen Maja en haar tennisleraar Walczak, waarin beide elkaar soms hatende geliefden elkaar tot hoogst irrationele handelingen, gedachten en obsessies drijven. Motor van die obsessies is ook een droom die hen beiden bespookt, over behekste ruimtes binnen het kasteel en de moorddadige dreigingen van een geheimzinnige bewegende handdoek. Uit dit alles ontstaat een oerwoud aan spannende en duistere verwikkelingen, die nog extra op smaak gebracht worden door cliff-hangers en door omineuze flash-backs. Door zijn vaardige pen en fonkelende stijl weet Gombrowicz bovendien de angst voor het irrationele en bovennatuurlijke mooi voelbaar te maken, en hij strooit daarbij achteloos met vele grotesk-komische en grotesk- gruwelijke scènes. Voorts is het vermakelijk om te zien hoe het boek soms zich ontrolt als gewone gothic-roman, en soms als een reeks grappen waarin ook het genre van de gothic-roman wordt bespot.

Erg aanstekelijk allemaal: het schrijfplezier spat ervan af, en dat plezier slaat stevig over op de lezer. Het boek is dus erg vermakelijk en onderhoudend, ook voor mensen die geen idolate fan van Gombrowicz zijn. En de Gombrowicz-fan herkent met enige vreugde bepaalde Gombrowicz-thema's. Vooral het thema van de 'vorm', d.w.z. de wijze waarop al ons denken, voelen en handelen beheerst wordt (vorm krijgt) door irrationele invloeden buiten ons die wij niet beheersen kunnen. In "De beheksten" zijn dat satanische of spookachtige krachten, of ook bijna duister-magische intermenselijke beïnvloedingen, zoals bij de elkaar soms hatende geliefden Maja en Walczak. Een ander hiermee verbonden Gombrowicz-thema is dat de werkelijkheid zoals die zich aan ons voordoet een grillig en veranderlijk raadsel is, en dat al ons denken en voelen van groteske obsessies doordesemd is. Ook dat thema is in "De beheksten" ruimschoots aanwezig, door alle met vaardige hand beschreven "gothic" motieven en spookscènes, maar vooral (vind ik) in de passages over het fluïdum (de geheimzinnige beïnvloedingssferen) tussen Maja en Walczak. Een vrij lang citaat om dat laatste te illustreren: "Hij (= Walczak) danste fier rechtop, net als daarvoor met Julia. Eerder dan te dansen voerde hij een rite uit. Maja voelde zijn bewegingen goed aan -het waren de bewegingen van een man van het volk, vol respect voor de dans, naïef maar oprecht. Zijzelf voelde zich opeens meegevoerd naar de hoogste toppen van de muziek en meegesleurd naar de donkerste afgronden. Diep in haar sluimerde een fantastische danseres! Onmerkbaar trok zij haar partner binnen in het betoverde koninkrijk van de dans waar beweging veranderde in melodie en melodie in beweging. Niet langer leidde zij haar - hij leidde hem. Langzaam, geraffineerd liet ze hem binnendringen in het hart van de vioolklanken, in het lawaai van het slagwerk. Hij werd overspoeld door de grillige loopjes van de fluiten en bevond zich in de ziel van de muziek zelf. [...] Ernstig, met gefronste wenkbrauwen zag Maja hem opleven en ontdekte in hem, met zwijgende jubel, de subtiliteit, de gevoeligheid en de gratie van een echte danser. Waar had hij dat vandaan? Door welk wonder kon hij dat aanvoelen? Hoger, almaar moeilijker! Die modulatie! En met heel haar wezen blies ze hem de geheimzinnige betekenis in van de muziek die bezit van hen nam".

Ook "De beheksten" heeft dus die voor Gombrowicz zo kenmerkende obsessieve kracht waar ik zo van houd, en het schrijfplezier is misschien nog wel aanstekelijker dan bij Gombrowicz' andere romans. Toch blijft het voor mij een "Gombrowicz light", omdat de obsessieve kracht naar mijn smaak toch wat minder groot, meeslepend en indringend is dan in zijn andere romans en zijn beste verhalen.Ten eerste worden in "De beheksten" aan het slot alle intriges op overigens heel vernuftige wijze met elkaar verknoopt, waarbij de meeste raadsels (zij het niet alle) worden opgelost. Knap hoe Gombrowicz dat doet, maar in zijn vier andere romans eindigt hij steeds briljant met een niet-verwerkelijking en een anti-ontknoping. Zo culmineert alle raadselachtigheid in een nog grotere raadselachtigheid, en dat blijft bij mij langer hangen dan een verknoping van raadsels die grotendeels ontward wordt. Een ander belangrijk verschil is dat Gombrowicz andere romans (en ook bijna al zijn verhalen) worden verteld door een ik-figuur, wiens brein geheel in obsessies en groteske raadsels verzuipt: als lezer beleef je dat alles dan als het ware van binnenuit mee, zodat je net als die ik-figuur helemaal meegezogen wordt in een grillig en ongrijpbaar ervaringsgebied. De ik-figuur reist als een soort Columbus geestelijk door onbekende en onontgonnen gebieden, en als lezer reis je geestelijk mee. Dat is in "De beheksten" toch anders, want daar worden alle emoties en obsessies meer van buitenaf beschreven zodat je als lezer grotere afstand hebt. Sommige lezers zullen daar meer van houden, maar ik hou er juist meer van om meegezogen te worden en via zo'n obsessieve ik-figuur te worden ondergedompeld in Gombrowicz waanzinnige wereld.

Lezen van Gombrowicz op zijn best is voor mij een soort geestverruimende hallucinatoire trip, een soort geestelijke reis die ik niet begrijp maar mij juist daardoor wel erg inspireert. "De beheksten" was voor mij niet Gombrowicz op zijn best en dus een light-versie van zo'n trip. Niettemin vond ik ook dat een heel plezierige ervaring, dus ik ben blij dat ik "De beheksten" nu ook gelezen heb.