Een fraaie roman over leemtes en breuken

Samen met Prowisorio (Ellen IJzerman) las ik het veelgeprezen "Breuk" van Andrés Neuman. Of liever "Fracture": in de Nederlandse vertaling zagen we eerst een paar grammaticale fouten ("de eigendom", bijvoorbeeld), en daarna een aantal rare of onbegrijpelijke zinnen. Dus stapten we snel over op de Engelse vertaling van Nick Caistor en Lorenza Garcia. Die beviel ons vele malen beter. Daardoor genoten we, in een buddyreads-groep op Goodreads, samen onbekommerd van dit mooie boek. Zelf zou ik niet weten of het inderdaad Neumans beste boek is, zoals veel recensenten zeggen. Maar ik had net zoveel pret als met Neumans doorbraakboek "De eeuwreiziger", en dat wil wat zeggen.

In "Fracture" volgen we de Japanner Yoshi Watanabe in zijn decennialange reis langs meerdere landen, vrouwen, liefdes en cultuurverschillen. Dit lange leven is gemarkeerd door catastrofes: als klein kind overleeft hij tot eigen verbijstering de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki, maar hij verliest wel zijn familie; als zeer oude man is hij de verwonderde getuige van de enorme aardbeving, de tsunami en de atoomramp van Fukushima. Neuman maakt prachtig voelbaar hoe niet in woorden te vatten zo verbijsterend de atoomaanval op Hiroshima voor de jonge Yoshie is, en hoe sprakeloos hij als jochie en als terugkijkende oudere staart naar de bizarre en ongeziene verwoestingen door de atoombom. Bijvoorbeeld: "On his search for help that nobody could give him, he saw charcoal shadows. Shadows on walls. He saw burnt objects that he didn't even know could burn. Nothing had kept its color; the mushroom had drained it away. Debris and bodies were intermingled. Everything was in pieces. A type of jigsaw puzzle that, Watanabe can see now, was never meant to be assembled." En als veel oudere man kijkt Watanabe, midden in het rampgebied rondom Fukushima, met net zo veel niet begrijpende verbazing naar de sporen die de enorme aardbeving en tsunami hebben achtergelaten: "The surface remains exactly as it was after the earthquake, when the ground ceased to be a ground and the present broke apart. [...] It is more like a jigsaw puzzle of a path. Watanabe imagines that each piece contains the hint of a movement, a possible detour to somehere else". Mooi hoe Watanabe in beide passages kijkt naar een puzzel: als jonge man naar een gefragmenteerde legpuzzel waarvan de verschillende stukjes (zoals hij later begrijpt) per definitie geen geheel kunnen vormen, als oudere man naar een puzzel waarin elk stukje een "hint" of "possible detour" suggereert maar nooit een definitieve betekenis. Alsof beide rampen alleen ervaren kunnen worden als totaal gefragmenteerde puzzel. Alsof het leven voor Watanabe een eindeloze verzameling van niet aaneen te voegen puzzelstukken is. Alsof dat leven bovendien niet te vatten is in een coherent beeld of verhaal, maar alleen als een verhaal vol leemtes, stiltes en breuken.

Neuman weet die stiltes en leemten heel treffend op te roepen met zijn vaak onnavolgbare, soms bijna haiku- achtige zinnen. Hij weet meestal precies de goede woorden te vinden voor stilte, ongrijpbaarheid en afwezigheid: voor ervaringen kortom die zich eigenlijk niet laten verwoorden. En juist daardoor voel je helemaal mee hoe Watanabe sprakeloos paf staat bij wat hij in Hiroshima meemaakte, en hoe hij weer paf staat als hij later de Tsjernobyl- ramp in het nieuws volgt en allerlei overeenkomsten met Hiroshima ziet. Wat allemaal nog verhevigd wordt als Watanabe, later in zijn leven, Fukushima meemaakt, en geleidelijk aan steeds meer puzzelstukken van die complexe ramp begint te zien. Neuman weet op die manier heel pregnant voelbaar te maken hoe Watanabe dat alles indringend ervaart, zonder goed te kunnen verwoorden of begrijpen wat hij precies ervaart. En hoe hij zich die ervaringen herinnert, zonder ooit exact te kunnen duiden wat die herinneringen betekenen. Want zowel zijn ervaringen als herinneringen zijn vaak puzzelstukken, breuken, raadselachtige fragmenten.

Bovendien kiest Neuman een heel passende vorm voor zijn roman als geheel. We volgen om te beginnen het verhaal van Watanabe niet chronologisch maar via discontinue sprongen naar heden, toekomst en verleden. Zodat we veel fraaie en suggestieve puzzelstukken zien, maar nooit de hele puzzel. Bovendien staat in vier van de elf hoofdstukken niet Watanabe zelf centraal, maar steeds een van zijn vier exen die terugblikt op haar eigen leven en op de voorbije liefdesverhouding met Watanabe. Vier exen uit verschillende landen en culturen: Frans, Amerikaans, Argentijns en Spaans. Daar wordt de puzzel nog rijker, maar ook nog complexer van: alle vier exen hebben immers andere ervaringen met Watanabe gehad, en andere glimpen opgevangen van wie en wat hij is en hoe hij - als overlever van Hiroshima en Nagasaki- is geworden wie hij is.

Zelf vond ik de hoofdstukken waarin we Watanabe op de voet volgen net nog wat intrigerender dan de hoofdstukken waarin we hem via zijn terugblikkende exen volgen. Niettemin, juist door die hoofdstukken over de exen wordt heel mooi duidelijk hoe pluriform het leven van Watanabe is geweest, en hoezeer hij die pluriformiteit ook zocht. Want door zich steeds in andere talen en culturen onder te dompelen verandert en verrijkt hij steeds zijn eigen persoonlijkheid. Dat getuigt zonder meer van onaangename onrust: Watanabe is, als "overlever", beroofd van alle vaste bodem, een balling in alle landen, een thuisloze waar hij ook is, een reiziger die tot eeuwig reizen is gedoemd. Maar aan de andere kant is dat eeuwige reizen ook heel verrijkend, omdat Watanabe gretig alle cultuurverschillen indrinkt. Omgekeerd doen de exen dit trouwens eveneens: zij laven zich volop aan het raadsel Watanabe, en voelen daarbij vaak de inspirerende rijkdom van verschil in cultuur en wereldbeeld. Net als Watanabe zelf.

"Fracture" is niettemin wel een boek vol weemoed en helaasheid. Uiteraard zit Watanabes leven daar vol van, niet alleen door die twee rampen aan het begin en eind van zijn leven, maar ook door al zijn mijmeringen over vergelijkbare fenomenen: Harrisburg, Tsjernobyl, de Vietnam- oorlog, de diverse min of meer illegale atoomproeven op o.a. Mururoa, de diverse incidenten met nucleair afval. Meer en meer krijgt hij bovendien het deprimerende gevoel dat al die rampen op elkaar lijken, en op dezelfde leugenachtige en perverse politiek- economische motieven berusten. Bovendien neemt hij, naarmate hij ouder wordt, steeds meer afscheid van het leven. Watanabes exen voegen hier nog de nodige helaasheid aan toe: hun verhalen zijn steeds terugblikken van een ouder geworden vrouw, die met weemoed terugkijken op wat voorgoed voorbij is. En die verhalen, of de min of meer sluimerende herinneringen aan Watanabe, worden dan in hen tot leven gewekt door een raadselachtige Argentijnse journalist, over wie gezegd wordt: "Pinedo wonders how much of his need to write is related tot the stutter that causes him so much embarrasment Could his writing be his way of ceasing, if only for a moment, to stutter over everything? Or maybe it's a way of using that stutter to actually say something." Dit stotteren doet mij sterk denken aan het eerder genoemde beeld van de gefragmenteerde puzzelstukken, die nooit een geheel worden. En uiteraard aan de titel van de roman: "Fracture", of "Breuk".

Maar de laatste aangehaalde zin over Pinedo- misschien een alter ego van Neuman- suggereert ook dat die stotter misschien een manier is om iets wezenlijks te zeggen. Dus wellicht ook dat het tonen van de vaak pijnlijke breuken en leemtes beter is dan het toedekken ervan. Hetgeen ook naar voren komt in Watanabes bewondering voor een bepaalde oude Japanse kunstvorm: "This explains perhaps his growing admiration for the ancient art of kintsugi. When a piece of pottery breaks, the kintsugi craftspeople place powdered gold into each crack to emphasize the spot where the break occured. Exposed rather than concealed, these fractures and their repair occupy a central place in the history of the object. By accentuating this memory, it is ennobled. Something that has survided damage can be considered more valuable, more beautiful".

Doet Neuman wellicht hetzelfde als deze "kintsugi craftspeople"? Naar mijn idee heeft hij in elk geval wel dezelfde liefdevolle en respectvolle aandacht voor breuken. Hij dekt de trauma's van Watanabe bijvoorbeeld niet toe, versimpelt ze ook niet, maar laat ze in al hun complexiteit en gebrokenheid zien. Hij geeft geen alomvattend totaalbeeld van Watanabes leven, maar focust juist op de puzzelstukken. Hij schrijft geen afgeronde verhalen over zinvol verlopende levens, maar schetsen waarin met weemoed wordt teruggekeken op de helaasheid en onafheid ervan. Zijn personages komen nooit tot verklaringen en conclusies, maar wel tot poëtische omcirkelingen van iets dat ook voor hen ongrijpbaar blijft. En dat is voor hen genoeg. Geen van de personages heeft ooit vaste bodem onder de voeten, zeker Watanabe niet, maar alle personages komen uiteindelijk wel een tot soort voorlopige acceptatie van die onvaste bodem. Zelfs Watanabe, voor mijn gevoel, de eeuwig rusteloze zoeker.

Zeker, het boek bevat veel ramspoed, helaasheid en trauma's. Het heeft op het eind zelfs ronduit apocalyptische trekken. Daarnaast geeft het veel te denken over hoeveel rampen er in de moderne geschiedenis zijn geweest en hoe die rampen - en vooral de onderliggende politieke en economische mechanismen- soms op elkaar lijken. Maar via Watanabe en zijn exen beleven we, zoals gezegd, tegelijk een inspirerende reis langs meerdere decennia, landen, culturen en wereldbeelden. Bovendien is dit boek weliswaar vol van breuken en leemtes, maar naar mijn smaak ook vol van schoonheid. Dat komt volgens mij vooral door Neumans respectvolle aandacht voor breuken en leemtes, de wijze waarop hij die breuken laat glanzen door zijn stijl en vorm. En wellicht is die glans voor een 60- plusser als ik, die soms verbaasd terugkijkt naar de puzzelstukken van zijn eigen leven, nog ontroerender dan voor iemand van twintig of dertig.