Gretig opnemen van het vreemde: de geest van de Romantiek

Dit boek is kort geleden toegejuicht: Maarten Steenmeijer gaf in De Volkskrant de maximale vijf sterren, en vond dat er eindelijk weer eens een Zuidamerikaanse roman was verschenen van hetzelfde niveau als Honderd jaar eenzaamheid. Dat nu vind ik ietsjes overdreven, maar een dikke acht zou ik dit boek zonder meer geven. Al vrees ik wel dat anderen dit boek saai zouden vinden, vanwege de ellenlange discussies over filosofie, literatuur en kunst. Ik hou daar wel van, maar dat geldt niet voor iedereen.

De intrige is vrij simpel (zie de Dizzie-recensie), maar dit is typisch zo'n boek dat draait om de stijl: niet om WAT er wordt verteld, maar HOE. Aantrekkelijk vond ik hoe de intellectuele sfeer van de Romantiek wordt opgeroepen (een mooi boek daarover vind ik Romantiek van Safranski, zie elders op Dizzie). Een sfeer van rusteloos zoeken en nooit helemaal vinden, een sfeer ook waarin verbeelding, dubbelzinnigheid en droom verkozen wordt boven de al te eendimensionale werkelijkheid. Althans door Hans en Sophie, in hun tegen alle conventies indruisende liaison. Neuman beschrijft mooi hoe beide geliefden elkaar seksueel en geestelijk vinden in een soort door henzelf geschapen enclave buiten alle knellende conventies om. Ze vertalen daarbij samen zo'n beetje alle Romantische poezie, en voeren heel fraaie discussies over literatuur, filosofie en kunst. Discussies waarin steeds de mooie meerduidigheid van diverse gedichten goed naar voren komt, discussies ook die tot een symbool worden voor de geestelijke groei van beide geliefden. En omdat ze allebei gedichten uit alle landen vertalen, wordt hun buitenconventionele liefde ook nog eens een ontmoetingsplek waar verschillende culturen elkaar kunnen ontmoeten. De liefde van Hans en Sophie lijkt dus ook nog eens het symbool te zijn van een soort gedroomde utopie, een uitzonderingstoestand waarin alle literatuur en filosofie uit alle landen elkaar in kruisbestuiving verrijkt en bevrucht. Een soort gedroomde Europese unie dus, maar dan een van de geest.

Meer dan een uitzonderingstoestand is deze gedroomde utopie echter niet. Hans trekt op een gegeven moment weer verder, en ook Sophie lijkt nooit de bedoeling te hebben gehad om hun liefde tot iets permanents en vastomlijnds te maken. Misschien omdat de grillige en altijd naar meerduidigheid zoekende Romantische verbeeldingskracht het permanente en vastomlijnde niet verdraagt: romantici als Schlegel verkozen niet voor niets de 'prachtige chaos' en het spel van de fantasie boven de alledaagse werkelijkheid. Of misschien omdat het hele leven (zoals Neuman volgens mij suggereert) door veranderlijkheid, tijdelijkheid en meerduidigheid gekenmerkt wordt. Dat wordt mooi verbeeld door beschrijvingen van het stadje Wandernburg, dat voortdurend van gedaante verandert en soms zelfs over de landkaart zwerft. Een stadje dus waarin iedereen ronddoolt en verdwaalt, een stadje ook dat soms realistisch wordt beschreven en soms magisch-realistisch. En ook in gesprekken tussen Hans en de orgelman, waarin de orgelman op m.i. prachtige wijze vertelt over de vele veranderingen die zich dagelijks voordoen in zelfs het meest simpele landschap. Misschien ook door een mooie passage waarin de rusteloos waaiende wind de rusteloze reiziger Hans welkom heet. En misschien ook door allerlei passages waarin de stijl bewust lijkt te aarzelen tussen tragiek en humor (een mengeling dus van tegengestelde stemmingen), of door de soms heel vervreemdende perspectieven en de soms erg abrupte en verrassende perspectiefwisselingen in het boek. Ook zitten er allerlei anachronismen in het verhaal, waardoor het verhaal tegelijk historisch is en modern. Allemaal stijlmiddelen die m.i. suggereren dat niets in dit boek permanent en vastomlijnd is, noch voor de personages, noch voor de lezer.

Ondanks dat het boek geen 'happy ending' heeft (en zo'n happy ending verwacht je als lezer ook helemaal niet), en ondanks dat zowel de liefde als de 'Europese unie van de geest' geen vaste vorm vinden, vond ik dit een heel positief stemmend boek. De wijze waarop Sophie en Hans elkaars emoties 'vertalen' is prachtig, hun daarmee simultaan lopende vertaling van en dialoog over literatuur eveneens. De kracht van het denken zit (volgens Neuman) niet in het verwerpen van het vreemde, maar in het gretig opnemen ervan: daarom laven Sophie en Hans zich aan elkaars soms nauwelijks vertaalbare emoties (en dus aan elkaar vreemdheid), daarom laven zij zich aan het vertalen van gedichten uit alle culturen. Dit 'gretig opnemen van het vreemde' was alleen ten volle mogelijk in een tijdelijke en door de wereld niet toegelaten uitzonderingstoestand. Maar het WAS voor even mogelijk, en het HEEFT voor beide hoofpersonen een verrijking betekend. En die boodschap is in mijn beleving positiever dan welke conventionele happy ending ook.