Glimlachen om de Spaanse burgeroorlog

Een vermakelijke, humorvolle en verrassende roman. Mendoza, terecht beroemd vanwege zijn spetterende Barcelona-roman "De stad der wonderen", schrijft nu een roman over Madrid in de woelige jaren vlak voor de Spaanse burgeroorlog. En die roman is opmerkelijk satirisch. Dat zou je gezien het onderwerp niet verwachten: het gaat over woelige en ook tragische jaren, en bovendien een pijnlijke periode in de Spaanse geschiedenis die in Spanje erg gevoelig ligt. Dan verwacht je eerder de gedragen en tragische toon van Munoz Molina in "De nacht der tijden". Maar Mendoza kiest voor humor, lichtheid, en een toon van permanente verbazing.

Hoofdpersoon in het boek is geen Spanjaard, maar de Engelsman Anthony Whitelands. Iemand die met Engelse onderkoeldheid kijkt naar alle Spaanse passie, die hij deels bewondert maar die vooral ook bevreemding oproept. Bovendien komt hij in een wirwar van misverstanden, complotten, elkaar kruisende intriges en verwikkelingen terecht. Al die lotgevallen zijn erg komisch door hun grilligheid en door de onnozelheid van Whitelands. Hij snapt niets van wat er gebeurt, reageert eigenlijk overal onwetend en inadequaat op: dat hij er redelijk ongeschonden uitkomt is meer geluk dan wijsheid. En juist deze klungelige buitenstaander wordt de spil in allerlei idiote politieke verwikkelingen, die ook weer bol staan van kolderiek misverstand en toeval, waarin ook allerlei historische personages (o.a. een satirisch beschreven jonge Franco) worden meegesleurd.

Mendoza beschrijft op die manier een tragische periode uit de Spaanse geschiedenis als een operette, als een farce, als een burleske klucht zelfs. Je kunt twisten over die keuze. Sommigen zullen het weinig respectvol vinden om zo te schrijven over zo'n onderwerp. Sommigen zullen vinden dat dit boek daardoor verliest aan substantie en gewicht. Maar ik vind die keuze wel goed uitpakken. Ten eerste: humor werkt bevrijdend. Het is dus misschien bevrijdender om te lachen over deze periode dan om te treuren om alle (overigens evidente) tragiek ervan. Ten tweede: die humor werkt ook tragi-komisch. Alle acties krijgen door hun operetteske kluchtigheid ook iets vergeefs, alle personages - juist ook de politiek bevlogen idealisten, de falangisten, de 'strijders voor de goede zaak'- zijn klungelige anti-helden die hun idealen in moedwil en misverstand zien smoren. "De neergang van Madrid" is doordesemd van mislukking en vergeefsheid, en van teloorgang van al het menselijk streven. Daarover vertelt Mendoza met veel aanstekelijke humor en lichtheid. Maar dat onderstreept, paradoxaal genoeg, als het ware ook de tragiek: alles is een grap in dit boek, en geen enkele gebeurtenis of personages krijgt de grandeur of heroïek die bij een tragedie hoort. En dat is dolkomisch, maar tegelijk ook best treurig. Maar ja, om die treurigheid kun je volgens Mendoza ook maar beter glimlachen: die glimlach maakt het makkelijker om de treurnis te accepteren.

Ik heb mij in elk geval prima vermaakt met deze tragikomische klucht. Sommige passages vond ik te langdradig, maar voor de rest las het boek als een trein. Vaak moest ik er om grinniken. En soms werd ik ook ontroerd en geënthousiasmeerd. Vooral in de vele fraaie passages over Whitelands liefde voor de schilder Vélazquez, een schilder wiens wereld "bestond uit dagelijkse gebeurtenissen die een vaag melancholisch tintje hadden en uit een serene, beheerste acceptatie van de onontkoombare teloorgang van alle illusies". Mooi hoe Whitelands passie voor deze schilder wordt beschreven, mooi ook hoe deze schilder symbool wordt van een levensgevoel dat Mendoza volgens mij volop deelt.