Een gelukkig herontdekte Pool

Het bij ons volkomen onbekende "De pop" (1890) van Boleslaw Prus schijnt in Polen zo ongeveer als de evenknie te worden gezien van meesterwerken als "Madame Bovary" of "Anna Karenina". Nou, daar zit wat in: het is een totaal ander en vooral veel maffer boek dan die twee overbekende klassiekers, maar het zit naar mijn smaak wel ongeveer in dezelfde torenhoge kwaliteitscategorie.

Hoofdpersoon is de winkelier Wokulski, ooit een ongeneeslijk romanticus in dromen die meevocht in de Poolse opstand en nadien hogere idealen najoeg via chemie en wetenschap, maar nu is hij via een verstandshuwelijk eigenaar van een winkel in galanterieen en is hij als weduwnaar bovendien in goede doen. Maar ja, hij raakt verslingerd aan de wat verveelde Izabela, die van verpauperde adel is en ook allerlei dromen van onbereikbare schoonheid en vervulling heeft, maar die de affecties van Wokulski niet ondubbelzinnig beantwoordt. Want tja, zij blijft maar dromen van onvervulbare idealen, blijft ook maar flirten met andere mannen, en bovendien vindt ze die Wokulski, die een enorm fortuin bijeengegaard heeft om door te dringen tot haar aristocratische kringen, toch niets meer dan een banale koopman.

De wijze waarop Wokulski helemaal hieraan kapot gaat wordt door Prus echt prachtig op papier gezet. Zelden is obsessionele en over-romantische liefde zo trefzeker beschreven. Zo ook trouwens de volkomen averechtse romantische dromen van Izabela zelf: vrij bakvisachtig en vol van vrij stompzinnige illusie, maar ook uiterst ontroerend. Zoals ook Wokulski in zijn totale verblinding erg ontroerend is. En ook uiterst meeslepend, want zowel zijn momenten van vervoering als zijn heftige teleurstellingen worden vaak via opmerkelijk intense beelden, visioenen en dromen opgeroepen. Zoals ook de vaak volkomen ongrijpbare chaos en verwarring in Wokulski's hoofd door Prus fenomenaal invoelbaar wordt gemaakt. Voor iedereen die meer wil weten over redeloze passie, die mensen tot raadsels maakt voor zichzelf en voor anderen, heb ik een simpel advies: lees Prus!

Echt helemaal geniaal echter vind ik de manier waarop Prus dit alles combineert met absurdisme en ironie. Dat komt ten eerste door allerlei groteske visioenen van Wokulski zelf, en allerlei momenten waarin hij zomaar ineens beseft hoe ridicuul zijn illusies zijn. Het is echt enorm fascinerend om te zien hoe Wokulski heen en weer wappert tussen overgave aan zijn passie en totaal ridiculiseren van die passie, en hoe daardoor de fataliteit van zijn lot helemaal doordesemd wordt met zelfbespotting. Maar het komt ook door de perspectieven die andere (vaak heel kleurrijke) personages ontvouwen. De oude klerk bijvoorbeeld, vriend van Wokulski, die op echt briljante wijze neergezet wordt als tragi-komisch figuur: iemand die tot in het belachelijke gelooft dat de dynastie der Napoleons de wereld ooit zal verheffen, zo sterk zelfs dat hij de zoveelste telg der Bonapartes nog steeds als een heiland ziet, en die dus lachwekkend is door de naïviteit van dit geloof maar ook tragisch en aandoenlijk door de intensiteit ervan. Precies die tragi-komische figuur nu, ontdek je als lezer, is een soort grotesk evenbeeld van Wokulski, juist omdat hij nog nadrukkelijker dan Wokulski de TELOORGANG en VERGEEFSHEID van 'geloof in hogere idealen' belichaamt. Veel hoofdstukken worden ook vanuit het nogal groteske perspectief van die klerk verteld, en op die manier creëert Prus vrij veel tragikomische kolderiek en zotheid. Dat maakt dat je als lezer de tragiek van Wokulski, die toch al vrij veel komische kanten had, nog sterker vanuit een komisch perspectief gaat bekijken. Bovendien lopen er ook een paar echt erg eloquente cynici rond in dit boek, vrouwen en mannen, die vrij pregnant het inzicht verwoorden dat Wokulski zelf ook later bereikt: alles is ijdelheid, alle verheven praat over liefde als iets hogers is lachwekkende prietpraat, en alle geloof in idealen is pure zotternij. Een zotternij weliswaar waar de zeer vele personages in dit boek allemaal aan zijn verslaafd, en waar elk personage op zijn eigen wijze niet buiten kan, maar niettemin toch een zotternij. En vanuit dat ironische perspectief is alle tragiek van Wokulski ook van de zotte: iemand die ZO enorm in de liefde gelooft is gewoon een sukkel en schiet zich in de eigen voet. Pijnlijk en zielig, welzeker, maar vooral naïef en onnozel.

"De pop" is een mooie liefdesroman, waarin de waanzin en de verlokking van de liefde fraai naar voren komt, in vele verschillende vormen, en waarin ook op aanstekelijke wijze van diverse hogere idealen wordt gedroomd. Maar het is tegelijk ook een echt briljante groteske bespotting van al het geloof in liefde en in hogere idealen. Het is een tragisch maar ook erg geestig boek, vol echt opmerkelijk maffe wendingen en vol onnavolgbaar maffe en tegendraadse formuleringen. De personages lijken soms wel automaten die willoos voortgedreven worden door krachten buiten hen om. En de verteller kijkt daarnaar, grijnst, en noteert alles in ongehoord ironische zinnen. Die ironie is enorm zwartgallig, want Prus zet allerlei idealen weg als niks meer dan lucht en leegte en zijn personages worden uiteindelijk allemaal geconfronteerd met het grote Niets. Maar dat is tegelijk ook heel bevrijdend en verlichtend omdat je met die loze idealen meteen ook veel ballast kwijt bent. Ik werd in elk geval erg vrolijk van Prus' absurdistische ironie, hoe inktzwart deze ook is.

Dit boek is vele malen grotesker, maffer, ironischer , grilliger, onvoorspelbaarder en ontregelender dan "Madame Bovary" en "Anna Karenina". In dat opzicht is de vergelijking met deze twee klassiekers misleidend. Maar "De pop" is in mijn beleving wel net zo goed, of op zijn minst bijna net zo goed, en het is een boek met enorm veel vaart en met meerdere verrassingen op elke pagina. Ik heb mij er kortom echt uitbundig mee vermaakt.