Veeleisend, maar prachtig boek over passie en dood

Op oudejaarsdag 2012 las ik jubelend deze roman uit: een mooi einde van een mooi boekenjaar. De uitverkorene van de heer is volgens sommigen een van de mooiste Franse romans van de vorige eeuw, maar is buiten Frankrijk weinig bekend. En na lezing snap ik dat wel: uiteindelijk vond ik het boek helemaal geweldig, maar het is wel 800 pagina's lang gevuld met enorm ongewoon, volkomen onvergelijkbaar en vaak uitzonderlijk veeleisend proza. Zo veeleisend dat ik vele malen serieus overwoog iets anders te gaan lezen. Maar gelukkig deed ik dat niet. En na het even tragische als prachtige slot vond ik het hele boek schitterend, ook (met terugwerkende kracht) de diverse passages waarbij ik eerder stuk zat of waar ik bijna niet door kwam.

Een van de onderwerpen van het boek is passie, de bijna waanzinnige buitenechtelijke passie tussen Ariane en Solal. Een hopeloze passie ook, onder meer omdat Solal, zonder dat Ariane dit weet, in ongenade is geraakt vanwege allerlei antisemitische verwikkelingen. Hij is een ontwortelde, en weet dat. Tegelijk is de passie ook behoorlijk zelfdestructief: soms van een intensiteit die bijna dodelijk is, soms vergeven van wanhoop en jaloezie, en soms gewoon niet vol te houden zodat verveling en walging toeslaat. Bovendien walgt met name Solal van het dierlijke in deze passie: de passie wordt immers gevoed door verlangen naar kracht en schoonheid, naar viriliteit, en precies dit dierlijke kenmerkt voor hem ook het opkomend Nazisme en de jodenhaat die ook hem treft. Bovendien is het vieren van schoonheid volgens Solal een grote leugenachtige miskenning van de gore dood die ons allen wacht. Een uitermate complexe mengelmoes dus, deze passie: dat leidt soms tot pagina's lange erupties zonder interpunctie over schoonheid en vervoering, dan weer tot lange hoofdstukken waarin liefde bijna tot kunstwerk wordt gemaakt en waarin het zich inbeelden van het samenzijn met de ander nog meer genot oplevert dan dit samenzijn zelf, dan weer tot pagina's lange erupties zonder interpunctie vol walging en wanhoop, en dan weer tot groteske hoofdstukken vol carnavaleske grappen. En ook tot hoofdstukken waarin Solal en Ariane steeds tussen totaal tegengestelde extreme stemmingen heen en weer schieten, van het ene moment op het andere, waarbij je als lezer niets anders kan dan meebewegen met die stemmingen.

Op die manier wordt dus liefde en passie 'bezongen'. En zo ook dood, verval, jodenhaat en Solals angst voor die jodenhaat. Dat laatste dan weer in combinatie met soms ijzingwekkende passages over Solals ontworteling, en met surrealistische passages of juist dolkomische en uiterst kleurrijke passages over Solal en zijn Joodse vrienden en familie en de met spot en afkeer gemengde liefde die hij voor hen voelt. Zoals Solal ook het hele jodendom tegelijk als bespottelijk en een waardevolle verworvenheid ziet, als iets dat hij liefheeft en moet verdedigen en teglijk ook als iets waartegen hij zich moet verzetten. En dan staat het boek ook nog vol met burleske satische pasages over onnozele carrieremakers, over de zinloze machtspelletjes van de Volkenbond en hun dadenloosheid bij de opkomst van Hitler, of simpelweg over vroomheid en schijnheilige kleinburgerlijkheid.

Een erg vol en afwisselend boek dus, dat bovendien voortdurend van stijl wisselt en dat (naast nog veel meer) alle verschillende complexe uithoeken van passie en wanhoop aan die passie even uitbundig beschrijft. Een boek dat liefde en dood beschrijft op een manier die ik nog nooit heb gezien, en dat tegelijk ook prachtig de ervaring van ontworteling voelbaar maakt. Bovendien steeds adembenemend geschreven: puur carnavalesk proza, surrealisme, lyriek, 'stream of consciousness', satire, humor, tragiek, tederheid, woede.... Cohen heeft het allemaal in huis. Ja, ik had moeite met het boek: 800 blz. ongrijpbaar grillig proza over zulke ingewikkelde onderwerpen trek ik niet altijd. Maar wat ben ik blij dat ik het uitgelezen heb!