Kluwen van goed en kwaad

Dit is het derde boek dat ik lees van de relatief onbekende Japanner Shusaku Endo, en weer ben ik onder de indruk. Endo was Christen, niet alledaags voor een Japanner, maar geeft wel een eigen draai aan dit Christendom. Christus is voor Endo vooral de man der smarten, de uitgestotene, hij die eindeloos lijdt. En ´verlossing´ is voor Endo een problematisch begrip, hoezeer zijn machteloos en vergeefs worstelende personages daarop ook hopen.

Het verhaal draait deze keer om een groep Japanners die India bezoekt. Allemaal toeristen, maar ook allemaal personages met hun eigen onoplosbare problematiek. Een gewezen militair die worstelt met een tamelijk enerverend beschreven oorlogsverleden. Een mannenverslindster vol innerlijke leegte, die als ziekenverzorgster liefde simuleert om toch IETS te voelen. Een weduwnaar die pas nu beseft wat de waarde van zijn relatie had kunnen zijn, juist door de mooi beschreven alledaagsheid ervan. En een kinderboekenschrijver die op beslissende momenten van zijn leven vooral troost vond in gesprekken met dieren. Die troost heeft groteske kanten, want sommige dieren antwoorden alleen met lachgeluiden en andere dieren zien eruit als Pierrots. Zoals ook een troostende ziekenbroeder groteske kanten heeft, want hij lijkt met zijn lange paardenhoofd sprekend op de komiek Fernandel.

Alles is kortom dubbelzinnig bij Endo. Goed en kwaad zijn hopeloos verknoopt, bijvoorbeeld in iemand die overleeft door kannibalisme en daarna zijn vriend redt, of in de ziekenverzorgster die alleen gesimuleerde liefde te bieden heeft maar daarmee wel mensen troost. Heel suggestief beschrijft Endo ook dubbelzinnige Indiase godsbeelden, bijvoorbeeld van een vruchtbare moedergodin die TEGELIJK door lepra en cobrabeten aangetast is, en dus, naast vruchtbaarheid en nieuw leven, ook verval en dood symboliseert. Even suggestief beschrijft hij de Ganges, de diepe rivier waarin men zich reinigt in de hoop op nieuw leven, maar die tegelijk doordrenkt is van verrotting en dood. Mooi is hoe dit alles symbool wordt van het eindeloos zoeken van Endo´s personages. Ze zoeken klaarheid en vrede, maar vinden alleen een chaotisch kluwen waarin goed en kwaad zijn verknoopt. Die zoektocht wordt naar mijn smaak echter wel mooi en ontroerend beschreven, juist OMDAT Endo de kluwen niet ontwart. Mooi vind ik vooral hoe Endo steeds vragen oproept over de zin van het leven in deze soms tamelijk gruwelijke wereld, en daarbij blijft doorvragen tot op het bot, zonder te vluchten in een rustgevend maar ook onwaarachtig antwoord. Ik denk kortom serieus dat ik nog wel een vierde boek ga lezen van deze man!