Tragedie en lofzang op het leven

Eind maart (2013) las ik jubelend en juichend "Stiller" van Max Frisch. Meteen daarna las ik "Homo Faber", in het Duits nog wel, en het was weer helemaal feest. Ongelofelijk wat Frisch allemaal klaarspeelt in 200 bladzijdjes. Meeslepende reizen door Zuid-Amerika, Griekenland en Italie; adembenemende beschouwingen over leven, dood, schuld en vergeefsheid; een ongehoord bizarre en tragische liefdesgeschiedenis van een man met een jonge vrouw die zijn dochter blijkt te zijn (een soort omkering van de Oedipus-tragedie); het bijna pijnlijke onvermogen van diezelfde man om zich te verhouden tot zijn eigen vergankelijkheid en het volkomen irrationele toeval dat elk leven (ook het zijne) doordesemt.... Enzovoort, enzovoort.

Dit boekje heeft dus een overvloed aan intrigerende motieven, die allemaal weergaloos mooi worden uitgewerkt. Want wat een stijl heeft die Frisch, en wat een compositievermogen. Werkelijk geweldig hoe hij door allerlei flash-back en flash-forward technieken enorme spanning en suspense oproept terwijl je het einde al ver van tevoren ziet aankomen. Geweldig ook hoe de verteller en hoofdpersoon ook van meet af aan alles al weet, omdat het hele verhaal een terugblik is, maar tegelijk ook vol ongeloof is en onbegrip over wat hem allemaal is overkomen, en hoe die doem en de voortdurende verbazing over wat er NU gebeurt ALLEBEI voelbaar worden gemaakt. Dus al is het dan een terugblik en een tragedie die zich onontkoombaar naar een omineus einde beweegt, TOCH word je als lezer helemaal meegezogen en op elke pagina verrast. Samenvatten heeft geen zin. Want dit is nou typisch zo'n boek waarin het niet gaat om de plot, en waarin er steeds veel meer staat dan dat er lijkt te staan. De beschrijving van de moordende hitte en bizarre plantengroei in de tropen is bijvoorbeeld op zichzelf al uiterst meeslepend, maar nog meeslepender is hoe daarmee een sfeer van chaos, bederf en vergeefsheid wordt opgeroepen. Frisch kan op filmische wijze een woestijn beschrijven, en dat is prachtig, maar nog prachtiger is hoe die woestijn dan een beeld wordt voor immense leegte. De vele reizen van de hoofdpersoon zijn op zichzelf intrigerend, maar nog intrigerender is hoe Frisch daarmee een beeld oproept van thuisloosheid en onrust. De hoofdpersoon is ingenieur, en Frisch beschrijft bijzonder fraai zijn heilig geloof in de exacte wetenschap en het vermogen van de ratio om het bestaan te beheersen.

Maar nog fraaier is hoe dit geloof helemaal onttakeld wordt door alle redeloze tragiek die de ingenieur over zich heen krijgt. Die tragiek wordt zo indringend beschreven dat je keel ervan dichtschroeft. Maar even indringend is hoe diezelfde hoofdpersoon, zodra hij alles kwijt is en hij zijn nakende ondergang voorvoelt, voor even weer het leven in volle intensiteit ervaart door zich helemaal onder te dompelen in het exotische leven op Cuba. Waarbij dat 'exotische leven' door Frisch weer bijzonder smakelijk wordt beschreven EN tegelijk als metafoor wordt gebruikt voor een intensiteit van ervaring die wij misschien niet goed kennen. En zowel die tragiek als die levensvreugde worden nog weer intenser door allerlei toespelingen van Frisch op Griekse tragedies en de Griekse initiatieriten. Het is maf om te lezen over een man die verliefd wordt op zijn dochter, maar zoals Frisch het beschrijft ga je er toch in mee. Dat is knap, maar nog knapper is hoe dit 'willen huwen met de eigen dochter' gaandeweg een beeld wordt voor het angst voor verval en het verlangen naar levenslust. Maar het allermooist is dat zowel dat die angst als dat verlangen volkomen invoelbaar worden neergezet, en dat je de vaak toch irritante hoofdpersoon in beide emoties helemaal volgt. Sterker nog: dat je die emoties bij jezelf HERKENT.

Een enorm rijk boek dus, waar ik helemaal vrolijk van werd. Want het is een tragedie, maar ook een lofzang op het leven, en ook de treurigste passages zijn zo mooi en origineel opgeschreven dat ik er euforisch van werd. Wat een schrijver, die Frisch. Gelukkig heb ik al een tijd lang van alles van hem in de boekenkast: dat ga ik nu allemaal lezen!