Tragiek en passie, in een elegante stijl

Een indrukwekkend boek, even komisch (geen dijenkletsers, wel voortdurende ironie) als tragisch, mooi van stijl en knap van structuur. Wel een roman die de lezer vaak op het verkeerde been zet en die veel te raden overlaat, maar ik hou daar juist van. Het heeft de melancholie om het verloren verleden van Brideshead Rivisited (ik bedoel daarmee de serie en het boek), de harmonische onderkoelde stijl (en onderdrukte emotie) van Henry James, en bevat allerlei intrigerende verwijzingen naar de Engelse literaire wereld rond WO I.

De roman beslaat een grote tijdsspanne: hij speelt van 1913 t/m 2008, in vijf delen. Tussen die delen worden steeds grote tijdssprongen gemaakt, zodat je wel ziet dat diverse sleutelpersonages zijn veranderd, maar niet precies hoe die verandering in zijn werk is gegaan en wat er in de tussentijd is gebeurd. Je ziet dus steeds alleen puzzelstukken van de levensloop, geen complete geschiedenis, en juist die incompleetheid intrigeert de lezer. Precies die incompleetheid is ook het grote thema van dit boek: de onmogelijkheid het leven van anderen te begrijpen, de onmogelijkheid zelfs de eigen levensloop als sluitend verhaal te vertellen. In deel I zijn we getuige van de nogal dandyeske en provocerende dichter Cecil Valance, die de piepjonge Daphne het hoofd op hol brengt, om nog maar te zwijgen van haar broer George. Hij schrijft een gedicht, met allerlei aantekeningen en varianten, waarin hij o.a. een geliefde bezingt. Maar de vraag is: liefde voor wie? En is die geveinsd of niet? Veel later wordt het gedicht gezien als patriottische hymne, nog veel later als volkomen mislukt. Maar definitief uitsluitsel wordt daarover niet geboden, en ook niet over de vraag wie Cecil Valance eigenlijk was en wat hij voor zijn familie en geliefden betekende. De meeste gevoelens in deze roman zijn onuitgesproken: innerlijke worstelingen met de vraag 'wat voel ik eigenlijk' en 'wat denkt die ander van mij' die niet tot een conclusie komen en ook niet worden uitgesproken.

Die innerlijke worstelingen beschrijf Hollinghurst overigens briljant, met een voortdurende 'tongue in cheek' humor. Even briljant laat hij de voorlopigheid van dat soort worstelingen zien: sommige van de personages uit deel I blijken in deel II zomaar uit het leven weggerukt door de oorlog, zij die overleefden hebben ineens een heel ander perspectief op de gebeurtenissen uit het verleden, en in deel III en later is ook dat andere perspectief weer veranderd. Daphne schrijft op wat latere leeftijd een boek over haar relatie met Cecil Valance, maar niet iedereen gelooft dat boek. Op hoge leeftijd wordt ze aan de tand gevoeld door een biograaf, maar dan zegt ze andere dingen dan ze denkt. Bovendien is niet duidelijk wat ze eigenlijk denkt: ook op hoge leeftijd is haar levensverhaal niet sluitend, zelfs voor haarzelf niet. De biograaf komt vervolgens met zijn verhaal, maar ook dat is incompleet en door persoonlijke (en veranderende) emoties gekleurd, en door zijn zoektocht naar zijn eigen identiteit. Allerlei teruggevonden brieven van nevenpersonages, vol verheimelijkte liefde, werpen nog weer een ander licht op de zaak, maar dat licht zorgt eerder voor extra onduidelijkheid dan voor verheldering. Temeer ook omdat je van niemand weet wat er voor verzwegen gedachten schuilgaan onder de publieke boodschap van die brief. De personages in Kind van een vreemde krijgen geen greep op hun eigen levensverhaal en geen greep op het verhaal van hun naasten. Dat is hun tragiek, en die tragiek wordt door Hollinghurst prachtig getoond. Tegelijk wordt op indrukwekkende wijze de passie van de personages voelbaar gemaakt om te blijven vertellen: ze blijven proberen om, met inzet van al hun verbeeldingskracht, de details van hun eigen levensloop en de levensloop van anderen aaneen te smeden tot een zinvol geheel. Dat lukt niet en kan niet lukken, maar toch dwingt die passie ontroering af: inzet van verbeeldingskracht, hoe onvolkomen ook, is altijd nog te verkiezen boven berusting in totale zinloosheid.

Tragiek en passie dus, in een roman die een mooie stijl combineert met een vernuftige structuur en met humor. Wat wil een mens nog meer?