Een van mijn favorieten, maar lees hem in het Engels

Vrij veel mensen vinden "Gravity's Rainbow" een van de belangrijkste boeken van de 20e eeuw en vergelijken het met "Ulysses". Maar veel andere lezers kunnen er totaal geen chocola van maken. Zelf vond ik het een ongehoord moeilijk maar ook een ongehoord geniaal boek: je moet als lezer stevig doorzetten, maar daar krijg je dan wel een unieke leeservaring voor terug. Dat komt dan vooral door het even imponerende als ondoorgrondelijke taalgebruik , en door de wijze waarop Thomas Pynchon( New York, 1937) alle conventies van het realisme doorbreekt en de lezer meezuigt in een wervelwind van hallucinatoire en ongrijpbare dromen. Typisch postmodern proza dus, waarin de wereld wordt beschreven als een niet te doorgronden labyrint waarin alles ook nog eens voortdurend van gedaante verandert. Alle betekenis die wij aan de dingen geven is een illusie, aldus Pynchon, achter elke ogenschijnlijke orde gaapt de chaos, en elke ogenschijnlijk natuurlijke en rationele gedachte die wij koesteren is in werkelijkheid het product van de irrationele krachten en machten die ons altijd manipuleren.

Die even verontrustende als bevrijdende gedachte worden voelbaar op elke bladzij van dit boek. De verhaallijn is in "Gravity's Rainbow" dan ook volkomen gefragmenteerd, en de verhaalfragmenten zijn ook nog eens volslagen bizar en associatief. Maar ze zijn vaak ook hilarisch, hoewel op andere momenten erg beklemmend. De paranoia van WO II - inclusief de angst voor allerlei vertakte complotten en voor allesvernietigende raketaanvallen- wordt juist door de chaotische vorm en het bizarre taalgebruik mooi 'voelbaar gemaakt', de waanzin van die oorlog (en alle andere oorlogen) wordt bovendien niet uitgelegd maar door de waanzin van Pynchons taal en vorm in ongefilterde naaktheid getoond. Net als de gierende angst voor de chaos, en de paranoïde paniek over de onbekende krachten en complotten die zeker in oorlogstijd ons leven beheersen, zonder dat we daar ook maar iets tegen kunnen doen. Want die krachten zijn altijd doordrenkt van ongrijpbare duisternis: of ze nou politiek zijn, of paranormaal, of rechtstreeks afkomstig uit ons individuele of collectieve onbewuste.

Tegelijk zijn diverse passages ook van een volkomen bizarre schoonheid. Wat dan weer afgewisseld wordt met enorm platte en melige grappen en volkomen bizarre songs. Wat dan weer afgewisseld wordt met peilloos diepzinnige filosofische passages en peilloos prachtige verwijzingen naar Rilke. Die dan weer worden afgewisseld door passages over necrofiele plasseks, die uiteraard weerzinwekkend smerig zijn maar gek genoeg ook erg ontroerend. Ook word je pagina's meegesleept met iemands even bizarre als navrante innerlijke roerselen, om dan tot je verbazing te ontdekken dat die iemand een hond is. Ook is er ongelofelijk ontroerend lang verhaal vol werkelijk prachtig geformuleerd vergankelijkheidsbesef, maar de hoofdpersoon ervan is opmerkelijk genoeg wel een gloeilamp. Die voor eeuwig denkt te kunnen schijnen. Voorts bevat dit boek een van de meest trieste dieren aller tijden: een eenzame lemming, die, omdat hij van zijn kuddegenoten is beroofd, niet eens meer de moed heeft om de dood in te springen. Veel van de passages over die lemming zijn vol van bizarre humor. Maar tegelijk snoert de eenzaamheid van dat beest mijn keel helemaal dicht. Zo zet Pynchon ons steeds op vele verkeerde benen, en doorbreekt hij onze leesverwachtingen voortdurend op vaak radicale wijze.

Dat doet hij ook in het hoofdstuk dat op onnavolgbare associatieve wijze draait om totaal verschillende interpretaties van de opvallend ritmische en rijmende zin "You never did the Kenosha Kid". Waarbij de "Kenosha Kid" een onbekend type dans kan zijn, maar ook een persoon (met "did" in de betekenis van "genomen"), of een door hallucinogene drugs voortgebracht drogbeeld, en nog veel meer. Veel associaties lijken doordesemd van onbewuste angsten en trauma's, soms van schokkend racistische aard. Ook extreme orgiastische erupties spelen een rol, al dan niet in combinatie met regelrechte doodsdrift of met een totale seksuele ontlading. Net als allerlei troebele onderstromen, die soms doen denken aan een hyperbolisch en door nachtmerries uitvergroot riool. Veel passages lijken wel een extatische en bizarre jazz- improvisatie van een volkomen gedrogeerde musicus, waarin bizarre woordbetekenis samengaat met een nog bizardere melodie. Alsof je niet een verhaal leest, maar een onbegrijpelijk lied. En het hoofdstuk als geheel staart de lezer als een fascinerend maar onoplosbaar raadsel aan. Zeker als je gaat mijmeren over de betekenis ervan binnen "Gravity's Rainbow" als geheel.

Voorts verblijdt Pynchon ons op vele pagina's met allerlei carnavaleske slapsticktaferelen, die je door hun apocalyptische inhoud behoorlijk de adem benemen maar die mij tegelijk ook helemaal de slappe lach bezorgen. Bijvoorbeeld in een uitgesponnen scene waarin iemand als piloot een alles en iedereen dodende raket bestuurt, en daarbij gegrepen wordt door totale doodsangst en een bijna orgiastisch doodsverlangen, in combinatie met onbegrijpelijk en toch invoelbaar almachtsgevoel, terwijl hij uiteindelijk losbarst in een dubbelzinnige en volkomen cabareteske song. Ik ken geen andere schrijver die zulke indringende apocalyptische en groteske horror zo weet te vermengen met zulke carnavaleske en hilarische slapstick. Zoals ik ook geen andere schrijver ken die zulke inktzwarte en tegelijk bevrijdende humor zo sterk combineert met zo vele pagina's vol met zulk ongekend bizar proza dat tegelijk ook zo ongehoord poëtisch en prachtig is. Bovendien ken ik geen andere boeken met zo veel paranoïde angst, en zoveel panisch en spottend wantrouwen t.a.v. de complotten en duistere krachten die ons manipuleren, in combinatie met zo'n enorme en aanstekelijke anarchistische vrijheidsdrang. Want alleen iemand met een ongeremd vrije geest schrijft met zo'n ongeremde anti- conventionele verbeeldingskracht, en met zo'n duizelingwekkende originaliteit van stijl, inhoud en vorm. Waardoor het boek enorm beklemmend en verontrustend is, maar tegelijk ook enorm inspirerend en bevrijdend. Want "Gravity's Rainbow" berooft ons van elk rustgevend houvast, en raakt stevig aan onze verdrongen angsten, maar het doet tegelijk ook een ongelofelijk inspirerend appel om de zo veelvormige chaos rondom ons tot in onze poriën te beleven. En om ons denken en handelen van alle conventies en keurslijven te bevrijden. Zoals Pynchon ook zelf doet in "Gravity's Rainbow".

Veel Pynchon- fans bewonderen vooral zijn paranoia: de wijze waarop hij voelbaar maakt dat elke orde illusoir is, en dat we allemaal worden gemanipuleerd door duistere irrationele krachten en door de chaos die onder elke orde gaapt. Ook bewonderen veel Pynchon- fans hoe hij niet alleen elke orde ondermijnt, maar tegelijk ook ons snakkende en ongeneeslijke verlangen naar orde thematiseert. Zelf bewonder ik echter vooral iets anders: de ongebreidelde en ongeremde verbeeldingskracht van Pynchon, waarmee hij ons in fictieve werelden meezuigt die we nog nooit hadden durven dromen en die we nog nooit in andere boeken hadden meegemaakt. Fictieve werelden ook waarin we als lezer voor even helemaal bevrijd zijn van welke remmende conventie dan ook. Totaal carnavaleske werelden bovendien, waarin alles op zijn kop staat en volkomen meerduidig wordt. Dat vind ik enorm bevrijdend. Ik hou kortom enorm van Pynchons carnavaleske en bevrijdende boeken. Vooral van "Gravity's Rainbow".

Dit is echter typisch een boek dat je geweldig vindt OF helemaal niks. Ik vind het dus geweldig, en zelfs een van de meest imponerende boeken die ik ooit las. Maar dat geldt vast niet voor iedereen. En toch raad ik iedereen wel aan het te proberen! Want Pynchonhaters en Pynchonliefhebbers zijn het over één ding eens: wat je in de boeken van Pynchon vindt, dat vind je in geen enkel ander boek. Lees het dan wel in het Engels, want de Nederlandse vertaling - van de terecht zeer gereputeerde en respectabele Peter Bergsma- evenaart niet de barokke taalrijkdom van het origineel. Aan de andere kant helpt het wel om die vertaling bij de hand te hebben, want het Engels van Pynchon is door o.a. het cryptische "slang" ook wel heel moeilijk. Wat ook helpt is een speciale 'wiki' over 'Gravity's Rainbow', die vol staat met nuttige kennis en weetjes die opgediept zijn door Pynchon-fanaten. Zelf heb ik, met die wiki en die vertaling bij de hand, ruim een maand over dit boek gedaan, waarbij ik ook vele malen overwoog af te haken. Maar op een gegeven moment had Pynchon mij helemaal veroverd. En het leesgenot dat hij mij bezorgde heb ik daarna zelden meer zo enorm intens gevoeld.