Maximale meerduidigheid

Max Frisch gold tijdenlang als een grootheid, een Nobelprijskandidaat zelfs, en dit was de roman waarmee hij doorbrak. En jongens, wat een leesfeest inderdaad! Je krijgt meerdere boeken tegelijk: een schelmenroman, een liefdesroman, een dagboekroman, een gefragmenteerde filosofische roman, en een exotische avonturenroman. Een veelvormig boek dus, dat draait om twee uitspraken: "Je kunt alles vertellen, alleen niet je werkelijke leven", en "Ik heb geen taal voor de werkelijkheid". Wel een boek dat forse concentratie en aandacht eist, maar dan heb je ook wat!

Het eerste, meest omvangrijke deel van dit boek heet: "Stillers notities in de gevangenis". De eerste woorden luiden echter, vreemd genoeg: "Ik ben Stiller niet!" Ene Jim White roept ons vanuit de gevangenis boos toe dat hij niet de verdwenen beeldhouwer Anatol Stiller is, en vertelt het ene werkelijk adembenemende verhaal over zijn avontuurlijk leven, waarin hij het ene duizelingwekkende avontuur na het andere beleeft. Allemaal leugens, zo merk je al snel, maar wel schitterend vertelde leugens vol spectaculair avontuur in vele exotische oorden. Geleidelijk aan wordt echter duidelijk dat Jim White wel degelijk Stiller is: hij blijft dit echter ontkennen, ook tegenover vrienden van vroeger, ook tegenover zijn geliefde ex-vrouw Julicka. Deels uit pure koppigheid, maar vooral omdat hij zich verzet tegen het beeld dat anderen van hem hebben. Of eigenlijk vooral tegen het feit DAT mensen uberhaupt een beeld van hem hebben. Eigenlijk zegt hij vooral: "Ik ben JULLIE Stiller niet". Alle avontuurlijke verhalen zijn vooral bedoeld om te ontsnappen aan elke definitie van zijn identiteit: hij wil veelvormig zijn, vloeiend, niet definieerbaar. Hij wil niks "zijn", maar alles kunnen "worden". De definieerbare werkelijkheid interesseert hem niet: hij omarmt de pure mogelijkheid die nog oneindig veel vormen kan aannemen. De werkelijkheid is te complex om uitputtend beschreven te kunnen worden, de menselijke identiteit is dat ook, en DIE complexiteit wil Stiller/White voorop zetten met zijn ongelofelijke verhalen over ongehoorde onderaardse werelden, zijn woeste avonturen en zijn verzinsels over onmogelijke (maar wel spectaculaire) misdaden en moorden. Alsof hij wil zeggen: DIE grillige verbeeldingskracht waar jullie niks van snappen is OOK deel van wie ik ben, en ook DAAROM ben ik JULLIE Stiller niet! Schitterend is dan hoe hij vervolgens op afstandelijke toon begint te vertellen over ene "Stiller", op basis van wat zijn vrienden en ex-vrouw hem vertellen. Hoe dus Stiller over zichzelf vertelt als over een raadselachtig personage dat hij niet kent en met een soort afstandelijke verwondering bekijkt. En (op even bevreemde en afstandelijke toon) over de verscheurende emoties die dit personage gevoeld heeft.

Echt prachtig is dat: zo behoudt Stiller (het personage) daardoor een maximale meerduidigheid, en blijft het 'waarom' van al zijn handelingen en emoties een tantaliserende open vraag zonder antwoord. En ook prachtig is hoe hij, door op precies dezelfde manier naar zijn ex-vrouw Julicka te kijken, ook HAAR als het ware "als voor het eerst" ziet: de Stiller van vroeger had zich tijdens hun mislukte huwelijk een beeld van haar gevormd, maar de Stiller van nu gooit ook DAT beeld overboord. En ziet ineens de schoonheid van Julicka in alle ongerepte meerduidige rijkdom. Stiller wil dus niet alleen zichzelf bevrijden van elk definierend en versimpelend label, maar Julicka net zo goed. Een weergaloze roman dus over de ondefinieerbaarheid van onze identiteit en over het verlangen naar die ondefinieerbaarheid. Maar tegelijk is het ook een bijzonder indringend verhaal over de onmogelijkheid jezelf en de ander te kennen en om de ander echt volledig lief te hebben. Die ondefinieerbaarheid geeft vrijheid, en dat is prachtig, maar hij ontneemt ook elk houvast. Stiller en Julicka slagen erin opnieuw te beginnen, maar overwinnen toch niet de kloof die tussen hen gaapt, en haar enstige ziekte is voor hen beiden een te grote beproeving. Dat beschrijft Frisch trouwens op echt geweldige wijze: ook de sprakeloze wanhoop van beiden, ook hoe hun vrienden met hun bek vol tanden staan en (ook in hun eigen beleving) niet verder komen dan volkomen lege woorden van troost. Ergens noemt Stiller een bepaalde sprakeloosheid pal voor zijn vergeefse zelfmoordpoging zijn "engel": die sprakeloosheid doordesemt voor hem alles, ook zijn huwelijk, ook zijn falen in het huwelijk en eigenlijk in alles, ook de ziekte van zijn vrouw.

Dat laatste is behoorlijk somber. Tegelijk is het wel imponerend hoe Frisch ook bij de beschrijving van dit soort tragiek weer alle versimpelende labels vermijdt. Want ook tijdens de meest tranentrekkende momenten sta je als lezer op het verkeerde been en weet je niet precies wat je vinden moet. Ergens in het boek zijn een paar personages verbijsterd door de bonte veelvormigheid van New York, die zij beter zien dan anderen omdat zij kijken "met het oog, niet met het oordeel". Een vergelijkbaar gevoel had ik ook zelf als lezer, juist ook bij die tragische passages: dat je kijkt "zonder oordeel", zodat je een complexe en ongrijpbare veelvormigheid ziet die enorm tragisch is maar vooral ook ongelofelijk fascinerend. Ik vind het behoorlijk geniaal dat Frisch bij mij DAT effect weet te bereiken. Bovendien is dit boek zoals gezegd ook als GEHEEL enorm veelvormig: naast de tragiek is er ook filosofie, humor, passie, barok verzinsel, fantasie, avontuur. ZO enorm veelzijdig is het leven, lijkt Frisch te willen zeggen: het leven is veranderlijk en nooit 'klaar', en juist DAT maakt het zo interessant. Weergaloos hoe Frisch ook dat voelbaar weet te maken door zijn grillige stijl en vorm. Om de een of andere reden had ik nog nooit iets van Frisch gelezen, ondanks zijn reputatie. Blij dat ik dat nu wel gedaan heb, en dit smaakt wel heel erg naar meer!