Fenomenaal die ouwe Rus, ook op de korte baan!

"Oorlog en vrede" staat al jaren stijf in mijn persoonlijke top tien, en ook "Anna Karenina" hoort daar eigenlijk in thuis. Dat zijn dan ook de twee gekende meesterwerken van de reusachtige Tolstoj, meesterwerken die ik graag lees en herlees. Maar ook zijn verhalen en novellen vind ik helemaal geweldig, dus ik jubelde toen ik de kraaknieuw hervertaalde verhalen en novellen uit zijn jonge jaren cadeau kreeg op mijn verjaardag, en kocht en las onlangs ook de kraaknieuwe hervertaling van zijn novellen en verhalen uit zijn gouden jaren. In nieuwe vertaling zijn ze nog schitterender dan in de vertaling van vroeger, dus het was weer een enorm genot.

Ik ben trouwens niet mijn hele leven Tolstoj-fan, want ik had lange tijd niet in de gaten hoe tomeloos origineel zijn proza eigenlijk is. Dit proza is ongehoord helder en levendig, omdat Tolstoj als geen ander een herkenbaar karakter kan neerzetten en de sfeer kan oproepen van een bruisend natuurtafereel of van het leven als een bruisende tomeloze stroom. Maar door die helderheid vergeet je nog wel eens hoe ingenieus en meerkantig dit proza ook is, en hoe vreemd en onverwacht Tolstojs inzichten soms zijn. Het mooiste voorbeeld daarvan is wellicht zijn postuum uitgegeven novelle "Hadzji Moerat", wat volgens sommigen (o.a. de criticus Harold Bloom) de mooiste novelle aller tijden is. Die novelle gaat over een historische figuur die echt bestaan heeft: een Tsjetsjeense legeraanvoerder die overliep naar de Russen, klem kwam te zitten tussen twee tirannen (namelijk de Russische Tsaar en de leider van de Islamitische opstandelingen), vergeefs poogde om aan die knellende situatie te ontkomen en op de vlucht werd neergeschoten. Opmerkelijk aan die novelle is ten eerste met hoeveel respect dit personage wordt beschreven, en hoe levendig hij en zijn Islamitische cultuur worden neergezet. Daarmee richt Tolstoj een onverwacht mooi monument op voor een door de Russen onderdrukte cultuur. Nog opmerkelijker en ronduit bewonderenswaardig is echter de volstrekte natuurlijkheid en sereniteit van het personage Hadzji Moerat: hoe hij niet wanhoopt vanwege zijn tragische en onredelijke lot, maar daarin juist met onnavolgbare monterheid en gelijkmoedigheid berust. Prachtig is ook hoe Tolstoj die montere gelijkmoedigheid contrasteert met de hypocrisie van de Russische tsaar en de nogal irrationele wijze waarop het Russische leger als onderdrukker opereert. Maar nog prachtiger is hoe onnadrukkelijk Tolstoj dat contrast evoceert, zonder grote woorden of dramatische effecten of vertoon van verontwaardiging: met dezelfde montere sereniteit dus als die van het personage Hadzji Moerat. Door dit alles is deze novelle een werkelijk prachtige demonstratie van serene en blijmoedige aanvaarding van het irrationele noodlot. En dat perspectief van blijmoedige aanvaarding weet Tolstoj dan op te roepen in een decor vol oorlog, redeloos geweld en bloedwraak, temidden van fluitende kogels en hakkende sabels...... Geen idee hoe hij dat voor elkaar krijgt, maar het lukt hem glansrijk, en dat vind ik echt briljant.

Er staat bovendien nog veel meer prachtigs in deze bundel. "De dood van Iwan Iljitsj" bijvoorbeeld is een schitterend verhaal over hoe iemand, door zijn eigen stervensproces, de leugenachtige leegte van zijn leven doorziet maar ook een soort verlossende genade deelachtig wordt. Dat is deels een soort religieuze verlossing, maar ook een nieuw helder inzicht in diverse simpele maar waardevolle dingen des levens die men normaal niet opmerkt maar die er zeer toe doen. Klinkt kwezelachtig, maar dat is het door de verbluffende pen van Tolstoj juist helemaal niet. "De Kreutzersonate" is een werkelijk geweldige tirade tegen de voosheid van de maatschappij en van het huwelijk, waarbij het huwelijk als een soort gelegaliseerde prostitutie wordt voorgesteld, maar die tirade is tegelijk ook een soort uiting van persoonlijke onmacht en wordt m.i. juist daardoor extra rijk. Want imponerend en uiterst eloquent is het betoog van degene die dit verhaal vol razernij vertelt, maar minstens zo eloquent is de onwillekeurige snik of sniklach die hij tijdens dit verhaal soms laat horen. En in diverse andere verhalen wordt op m.i. uiterst spannende wijze geworsteld met de vraag naar de zin van het leven, waarbij juist die worsteling mooi op papier wordt gezet en ook helder zichtbaar wordt gemaakt hoe de personages niet goed beseffen wat hen drijft en ook niet weten wat hen zou MOETEN drijven. Die worsteling beschrijft Tolstoj steeds prachtig en met rijke, welsprekende en originele details. Op die manier laat hij je ademloos meeleven met een van het leven afgewende, maar mogelijk al te trotse monnik ("Vader Sergius"), met een landeigenaar die ondanks zichzelf door zijn erotische aanvechtingen wordt gekweld ("De duivel"), met revolutionairen en oudgelovigen die op onderling contrasterende wijze tastend naar een betere wereld zoeken ("Het goddelijke en het menselijke"), of met een oud paard dat vanwege zijn bonte huid op een zijspoor is geraakt, en dat een nogal ontnuchterende mening heeft over de arbitraire conventies van zijn eigenaars en van de mensheid in het algemeen ("Cholstomer"). En zo kan ik nog uren doorgaan.

Wat is het goed dat nu ook de verhalen en novellen van Tolstoj allemaal opnieuw (en kraakhelder) zijn vertaald. Wat is het mooi om nu het complete proza van deze gigant nieuw vertaald in mijn boekenkast te hebben. Ik zal er nog vaak naar terugkeren, hoop ik.