Een ambivalente leeservaring

"Vernieling" van Tom Kristensen schijnt in Denemarken als klassieker te gelden. Bovendien noemt Knausgard het een van de beste romans die ooit in Scandinavië zijn verschenen, en uitgeverij Lebowski lanceert het als een herontdekking met dezelfde impact en kwaliteit als "Stoner". Ook de Nederlandse recensies van het boek waren lovend tot juichend. Maar ik ben behoorlijk wat sceptischer: ten eerste vind ik "Stoner" echt duidelijk sterker (ook een heel ander boek, trouwens), en als niet-kenner van Scandinaviërs heb ik toch allerlei Noren en Zweden in de kast (Gustafsson, Saabye Christensen, Kjaerstad, Hamsun, Torgny Lindgren, Tunstrom, Dagerman, Fosse, Knausgard) die ik hoger aansla. Bovendien vond ik veel stukken in "Vernieling" ongehoord taai en oervervelend, en de plot rammelt naar mijn smaak soms hinderlijk. Maar slecht vind ik het boek zeker niet: er staan ook veel naar mijn smaak echt swingend geschreven of zelfs beeldschone stukken in, en in zijn totaliteit vind ik het uiteindelijk zeer overtuigend. Ik had het boek dus niet willen missen, ondanks de naar mijn smaak mindere passages.

De hoofdpersoon, Ole Jastrau, is een literatuurrecensent van een quasi-geëngageerde krant in Kopenhagen (ergens in de jaren twintig). En het verhaal draait dan om de zelfdestructie van deze man, door drank, verloedering en duistere seksuele drift. Die zelfdestructie lijkt gemotiveerd te worden door totale walging van het al te ordelijke en lege burgermansbestaan, en door van angst doordesemde fascinatie voor de wereld vol duister en gevaar die onder al onze façades schuilt. Ik zeg met opzet "lijkt": het mooie van de roman is namelijk dat de zelfdestructie niet gemotiveerd wordt en niet wordt verklaard uit een of ander groot trauma, terwijl de verlokking van de zelfdestructie tegelijk toch heel invoelbaar is opgeschreven. In diverse passages word je helemaal meegezogen in de delirerende verloedering van de hoofdpersoon, en kijk je met zijn ogen naar de wereld: de zintuigen van die man zijn dan door drank en slaapgebrek zodanig ontregeld en tegelijk ook verscherpt dat de wereld in een heel ander en duisterder licht verschijnt, en DAT licht laat Kristensen ons dus vlijmscherp zien. En het knappe is dan dat je daardoor OOK het aanlokkelijke van deze zelfdestructie aanvoelt: de intensiteit van ervaring die je als broodnuchtere burgerman nooit ervaart, de paradoxale bevrijding die je als verschoppeling kunt voelen omdat alle knellende banden met baan, gezin en familie zijn doorgesneden, de hunkering naar totale dronkenschap en smerige seks met Syfillytische hoeren terwijl je weet dat je daar kapot aan gaat. Die zelfdestructie vat ik dan op als irrationeel maar dringend verlangen om ALLE grenzen te doorbreken en ALLE regels en conventies te overtreden. Dat is tegelijk ook het verlangen om alle fundamenten te vernielen van het zelfbehoud en van de relatief veilige positie als individu binnen onze maatschappij. En dat verlangen wordt dan volgens mij gevoed door twee dingen: wantrouwen tegen de conventies (dat zijn immers hypocriete façades waaronder veel wordt toegedekt), maar vooral fascinatie voor 'de andere' wereld die schuilgaat onder die conventies. Of, misschien beter gezegd: door de enorme leegte en leugenachtigheid van de conventionele wereld is elk 'normaal' gevoel leeg en onwaarachtig, en misschien is zelfdestructie voor Jastrau wel de enige manier om 'iets' te voelen dat aan die leegte en leugenachtigheid ontsnapt.

Hoe dan ook, de zelfdestructie is voor Ole Jastrau ook een immense geestelijke ontdekkingsreis. In sommige passages beschrijft Kristensen die ontdekkingsreis heel meeslepend. Vooral in passages waarin hij die reis (die zelfdestructie) vergelijkt met jazz, dus met geïmproviseerde muziek waarin nieuwe harmonieën worden gezocht en met nieuwe ritmes wordt geëxperimenteerd. "In Jastraus lijf rukten de ritmes. Hij was een slecht danser, helaas, helaas, anders was hij gelukkig geweest. Maar zijn benen bewogen in linksige charlestonpassen, pogingen ondernemend tot geluk". En verderop: "Jastrau daarentegen kwam overeind om dansen te improviseren. Ze werden nooit werkelijkheid. Hij stond de ene temperamentvolle armbeweging na de andere te verliezen. Het ritme brak tussen zijn voeten. En hij voelde het. Hij was nogal robuust. Maar in zijn eigen fantasie was hij nu eens een veel te slanke danser, dan weer een veel te dikke, cakewalking gentleman en zijn danspassen hielden het midden tussen wildheid en gêne, iets hoogst onvolledigs, iets in zijn gemoed dat er nooit uit kon. Op zulke ogenblikken geloofde hij in een lichte, dansende ziel in een plomp, onhandig lijf en dan voelde hij vertwijfeling en ambivalentie die overstemd moesten, overstemd, verdronken". Zo beleeft Jastrau dus zijn dronken zelfvernietiging: als een jazz- danser die vooral in zijn eigen hoofd woest danst op nog nooit eerder vertoonde wijze. En al dansend "iets" uit zijn lijf en hoofd wil trekken dat hij zelf nog niet kent. Wat maar zeer ten dele lukt, maar wat hij toch keer op keer blijft proberen, woest dansend (fysiek en in zijn eigen hoofd), woest drinkend, zijn eigen huis en haard vernietigend, en al zijn geld over de balk smijtend in bijna hallucinatoire euforie.

Een boek van ruim 400 bladzijden over zelfdestructie lezen is zwaar werk. Zeker als er ook nog taaie bladzijden tussen zitten. Ook de plot leest niet erg lekker: te veel onwaarschijnlijke ontmoetingen, te veel obligate momenten. Maar het verlangen naar zelfdestructie wordt in diverse passages mooi voelbaar gemaakt, net als de euforiserende EN afschrikwekkende aspecten ervan. Kristensen laat bovendien met zijn erg originele en beeldende stijl fraai zien hoe Jastrau in zijn zelfdestructie tastend zoekt naar een nieuw soort jazz, een nieuw soort duistere poëzie, een nieuwe intensiteit van ervaren. Die zoektocht vind ik, hoe braaf, bangig en burgerlijk ik ook ben, toch heel fascinerend. Daarom heb ik "Vernieling" ondanks al mijn bezwaren toch met plezier gelezen.