Iets meer inzicht in onze zo vloeibare en onzekere wereld

Ik lees zelden non-fictie, omdat ik verslaafd ben aan de stijl en verbeeldingskracht die goede fictie mij biedt. Maar goede non- fictie vind ik toch zeker niet te versmaden, zeker niet als die mij meer inzicht geeft in de tijd en de wereld waarin ik leef. Welnu, "Vloeibare tijden" van Zygmunt Bauman- een mooi verjaardagscadeau van een goede vriend- is naar mijn smaak goede non-fictie. De titel en ondertitel van dit boek stellen reeds een diagnose: alle vaste zekerheden zijn tegenwoordig vloeibaar geworden, zodat ons leven doordesemd is van existentiële angst en "endemische onzekerheid". Dat alles wil Bauman niet voor ons oplossen door nieuwe zekerheden te bieden of door ons nieuwe marsroutes aan te bieden waarmee wij aan vloeibaarheid en onzekerheid kunnen ontsnappen. Maar wel wil hij enkele van de oorzaken en verschijningsvormen van die onzekerheid analyseren, en ons daarmee inzichten bieden die ons kunnen helpen om ons op andere, nog zelf te ontdekken wijze te verhouden tot die onzekerheid.

In zijn inleiding zegt Bauman: "Het beste dat de schrijver heeft pogen te doen, en waartoe hij bevoegd was, is de oorzaken van deze onzekerheid van deze onzekerheid te onderzoeken- en misschien enkele hindernissen weg te nemen die het begrip ervan in de weg staan; en dus ook ons vermogen om (individueel en bovenal collectief) het hoofd te bieden aan de uitdagingen die elke poging om ze te beheersen noodzakelijk met zich meebrengt". Bauman neemt dus de onzekerheden niet weg, maar onderzoekt de oorzaken ervan, in de hoop dat we onze vloeibare tijden en onze angsten beter begrijpen. Maar het is aan ons om dan vervolgens, gewapend met dit betere begrip, naar manieren te zoeken om ons tot onze vloeibare en onzekere tijden te verhouden. Een extra aansporing daartoe doet hij aan het einde van zijn boek, door met veel instemming een mooie passage van Italo Calvino te citeren: "De hel van de levenden is niet iets wat zal zijn; als er een is, dan is het de hel die hier al is, de hel die wij dag in dag uit bewonen, die we vormen door onze samenleving. Er zijn twee manieren om er niet onder te lijden. De eerste valt velen makkelijk: de hel aanvaarden en er deel van gaan uitmaken tot je op het punt bent gekomen dat je hem niet meer ziet. De tweede is riskant en vereist ononderbroken aandacht en studie: zoeken en weten te herkennen wie en wat er, te midden van de hel, geen hel is, dat laten voortduren, en er ruimte aan geven". Baumans boekje bevat een belangrijk deel van dit mooie programma: iemand die "Vloeibare tijden" gelezen heeft zal de hel om hem heen iets beter begrijpen, en dus minder geneigd zijn om er deel van te gaan uitmaken en hem niet meer te zien. En door dat betere begrip, zo lijkt Bauman te hopen, is er een eerste bouwsteentje gelegd voor de "ononderbroken aandacht en studie" waar Calvino voor pleit.

Nou durf ik zeker niet te claimen dat ikzelf vanaf nu die "ononderbroken aandacht en studie" zal gaan beoefenen. Maar ik heb na dit boek inderdaad wel het gevoel dat ik nieuwe inzichten aangereikt heb gekregen, waardoor ik iets anders en scherper aankijk tegen de tijden waarin ik leef, en dat is een eerste beginnetje van aandacht en studie. Bauman beschrijft bijvoorbeeld meerdere vrij verontrustende fenomenen waar ik veel te weinig van wist, en door die onwetendheid zat er toch wat te weinig vloeibaarheid en onzekerheid in mijn wereldbeeld. Zo wist ik bijvoorbeeld niet dat bepaalde vluchtelingenkampen in sommige regio's al tientallen jaren bestaan, maar - omdat zij ook al tientallen jaren als iets voorlopigs gelden- toch nooit op enige landkaart zijn gezet terwijl ze zo groot zijn als een stad. Die toestand van permanente voorlopigheid (en dus: voortdurende vloeibaarheid en onzekerheid) vangt Bauman als volgt krachtig samen: "De blijvendheid van de overgangstoestand, de duurzaamheid van het voorbijgaande, de objectieve gedetermineerdheid die geen tegenhanger heeft in de subjectieve doelgerichtheid van hethandele, het voortdurend onscherp blijven van de sociale rol, of juister gezegd het in het leven plaatsen zonder het plechtanker van een sociale rol ". In dat soort bewoordingen had ik nog nooit nagedacht over de ontworteling die eigen is aan zo'n immens permanent provisorisch kamp. Ook had ik mij nooit afgevraagd hoe het is om als totaal statenloze in zo'n kamp te wonen en op te groeien. Maar ook dat verwoordt Bauman pregnant, door deze statenlozen als volgt te beschrijven vanuit ons al te gerieflijke en beperkte perspectief : "Met de gebruikelijke termen waarmee menselijke identiteiten worden benoemd, zijn zij ONUITSPREKELIJK. Zij zijn de vleesgeworden 'onbeslisbaarheden'[...]. Voor mensen als wijzelf, die geprezen worden om, en zelf trots zijn op onze kunst van reflectie en zelfreflectie, zijn zij niet alleen de ONAANRAAKBAREN maar ook de ONDENKBAREN. In een wereld die tot de rand gevuld is met imaginaire gemeenschappen, zijn zij de ONVOORSTELBAREN". Tamelijk krasse termen, wat nog verhevigd wordt door Baumans ironie: deze verstoten mensen zijn onbeslisbaar, onaanraakbaar, ondenkbaar en onvoorstelbaar VOOR ONS, vanuit ONS referentiekader. Dat ze zo geworden zijn is bovendien deels veroorzaakt door de politiek van onze eigen regeringen. En bovendien, zo suggereert Bauman, is deze totale ontheemdheid ook iets dat wijzelf met goede redenen vrezen: "Men vraagt zich overigens af in hoeverre vluchtelingenkampen kunnen worden gezien als proefstations waar (onbewust misschien, maar daarom niet minder intensief) het nieuwe, vloeibare, 'permanent in overgang zijnde' leefpatroon wordt uitgeprobeerd en ingestudeerd....." En dat, samen met allerlei scherpzinnige passages in een later hoofdstuk over hoe wij westerlingen ons afschermen van vreemdelingen en vluchtelingen, omdat we ons angstig vastklampen aan ons comfort en ons in schijn veilige wereldje, leidt bij mij tot een pijnlijk besef: ook ik ben als de dood zo bang om mijn 'vaste' basis te verliezen, en ook ik durf daarom niet heel erg lang na te denken over hoe het is om totaal statenloos en ontworteld te zijn.

De verdienste van Bauman, voor mij, is dat hij scherp laat zien dat onze wereld vloeibaarder en onzekerder is dan ik wel wist. Het bovenstaande voorbeeld laat dat zien, en ik had ook Baumans treffende passages kunnen citeren over vluchtelingen die als "menselijk afval" worden gemarginaliseerd, over de enorme spanning van de altijd lokale politiek in een stad die totaal onopgewassen is tegen de mondiale herkomst van vele stedelijke problemen, over de ambivalentie tussen "mixofobie" (afschuw van diversiteit) en "mixofilie" (liefde voor diversiteit) die het leven in de grote stad kenmerkt, over de gapende leegte en illusoire veiligheid van het individualisme, over hoe ontoereikend onze sociale instituties en onze wetten ons beschermen tegen de grillen van het noodlot en hoe wij die ontoereikendheid weigeren te accepteren, over de existentiële angsten die schuilgaan onder vrees voor vreemdelingen en armen, over hoe de tegenwoordige utopist niet een "tuinman" is die vormgeeft aan een betere wereld (overigens wel door sommige vegetatie als onkruid te herdefiniëren en uit te roeien) maar een permanente "jager" die geen enkele vorm geeft aan zijn leefwereld en die niet kan leven zonder de kick van zijn jacht.... En zo meer. Soms geeft Bauman glimpen van hoop: bijvoorbeeld in het eerder aangehaalde Calvino-citaat, en bijvoorbeeld door zijn pleidooi voor "open, aanlokkelijke en gastvrije openbare ruimtes" waarin "wederzijds begrip [wordt] bevorderd door een 'versmelting van horizonten': dat wil zeggen de cognitieve horizonten, de horizonten die door het opdoen van levenservaring getrokken en verruimd worden. De 'versmelting' die voor wederzijds begrip nodig is, kan alleen het gevolg zijn van gedeelde ervaringen, en deze zijn ondenkbaar zonder een gedeelde ruimte". Die gedeelde ruimte is volgens mij een droom van Bauman, maar hij weet net zo min als wij hoe die ruimte er uitziet. Maar beter begrip van onze vloeibare en onzekere tijden is misschien een eerste begin van die ruimte, en boeken als die van Bauman kunnen iets bijdragen aan een beter begrip.