Een ode aan de Afghaanse vrouw

De Frans-Afghaanse schrijver Atiq Rahimi schreef zijn roman ‘Labyrint van angst en droom’ in 2002 in het Dari (Afghaans Perzisch). De Nederlandse vertaling door Theo Buckinx, waarschijnlijk uit het Frans, verscheen in 2003. De roman roept pijnlijk de angsten en spookachtige hallucinaties op die ontstaan als je in een door geweld verscheurd land moet leven.

1979, Kaboel, politieke onrust in de Afghaanse hoofdstad door de machtsstrijd in en rond de marxistische regeringspartij, kort voor de Russische inval. De 21-jarige student Farhad ontwaakt in het huis van een onbekende jonge weduwe, Mahnaz. Ontwaakt hij uit een slaap of uit een coma? Terwijl soldaten naar hem op zoek zijn verbergt Mahnaz hem. Langzaam maar zeker begint hij te begrijpen waar hij is en komen verwrongen herinneringen en nachtmerries terug over wat er is gebeurd. Met deze herinneringen komt ook de doodsangst weer bij hem naar boven. Mahnaz toont hem haar haar en haar gezicht, een flagrante schending van de fatsoensregels. Is hij aan het hallucineren of is zijn fantasie op hol geslagen? Is Mahnaz zijn redder in nood of is hij bezeten? Mahnaz en Farhads moeder schakelen een mensensmokkelaar in om hem naar Pakistan te brengen. Als hij vlucht zal Farhad iedereen die hij liefheeft moeten achterlaten. Is vluchten zijn enige redding of is dat maar een illusie? Of zijn Mahnaz en zijn moeder de valkuilen die de duivel voor hem heeft gezet? Is hij aan het dromen, aan het hallucineren, of is dit allemaal de afgrijselijke werkelijkheid? Farhad, en ook de lezer, tast in het duister.

Net als in ‘Steen van geduld’ en ‘Aarde en as’ geeft Rahimi een verslag van een leven dat aan gruzelementen is geslagen door politieke en religieuze onderdrukking. Opnieuw speelt Rahimi met de realiteit, waardoor het voor Farhad (en de lezer) onduidelijk is wat werkelijkheid, wat droom en wat hallucinatie is. Is Farhad in coma? Is hij misschien al begonnen aan zijn leven na de dood? Is hij bezeten door de djinns (kwaadaardige geesten)? Wat gebeurt er met je ziel als je aan het dromen bent? Om het boek te kunnen duiden heb je wel kennis van de beginselen van de islam nodig.

Rahimi weet met weinig woorden veel te zeggen. Door korte fragmenten te geven daagt hij de lezer uit het verhaal in te vullen. Deze stijl is hier zeer toepasselijk omdat in Farhads bewustzijn ook slechts fragmenten uit het verleden, droombeelden en hallucinaties voorbijflitsen. De lezer ervaart hiermee precies de verwarring en angst die Farhad ervaart: de beleving loopt parallel waardoor de lezer zich direct met Farhad identificeert.

‘Labyrint van angst en droom’ kan worden beschouwd als een aanklacht tegen politieke en religieuze onderdrukking en eveneens als een ode aan de vrouw. Gezien de omstandigheden zijn de moed van Mahnaz en de moeder van Farhad ongekend. Mahnaz trotseert daarbij ook nog de fatsoensnormen die het vrouwen verbiedt enig contact te hebben met mannen die geen familie zijn. Mahnaz geeft niet toe aan haar emoties over haar overleden man, Farhads moeder geeft niet toe aan haar emoties over haar vertrokken man. Wanneer de imam vanuit de patriarchale gewoonten vrouwen aanduidt als de verleidingen van de duivel dan is wel duidelijk wie de grote helden zijn.

Het boek roept veel vragen op en laat ze aan de lezer om te beantwoorden. Wederom heeft Rahimi een roman geschreven die zich bij uitstek leent voor discussies in een leesclub.