Niets minder dan een revolutie is nodig voor een verenigd Europa

Het probleem van Europa is dat het idee van Europa wordt overwoekerd door een neoliberale ideologie van belangengroepen zonder politieke legitimatie, die zijn weerslag krijgt in een bloedeloos bureaucratisch bestel. Vandaag de dag wordt het idee van Europa ronduit geschoffeerd door de eigen belangen die de lidstaten laten prevaleren om elkaar naar de kroon te steken. Hoe anders was het ooit begonnen, toen Europese burgers na de tweede Wereldoorlog een haast universele ervaring doorheen naties, klassen en geloofsovertuigingen deelden nooit meer Auswitch te willen.

De Hoofdstad is een gedachtenexperiment waarin de Brusselse bureaucratie een plan bedenkt om dit probleem op te lossen door een jubileumfeest te organiseren voor de vijftigste verjaardag van de Europese Commissie. De ambtenaren zien de eensgezinde afwijzing van de gruwelen van Auswitch als mogelijkheidsvoorwaarde voor de Europese Unie als overwinning van nationalisme en racisme. “Ideeën verstoren wat er zonder ideeën niet eens zou zijn” (39), dus men tracht het idee van Europa als bodemloze bureaucratische put te kantelen richting de idee van Europa als moreel instituut. Het boek laat eerst en vooral zien dat de bureaucratie van Europa zelf het meest verstikkende element is waarin elk idee ervan wordt gesmoord. Het roept de vraag op of een emancipatie van Europa ooit van binnenuit kan worden verwacht.

Deze vraag wordt bijvoorbeeld gesteld door professor Alois Erhart, een hoogleraar in de economie die radicaal wil breken met de hegemonie van nationale economieën en pleit voor een Europese mensheidseconomie. Zo’n mensheidseconomie kan volgens hem nooit incrementeel worden bereikt op basis van concurrerende natiestaten, maar vergt een radicaal nieuw begin dat zijn uitgangspunt vindt bij een Europese unie van soevereine burgers. Daarin zijn nationale economieën opgeheven, evenals het nationale paspoort, en zijn ook nieuwe instituties nodig zoals een nieuwe Europese hoofdstad van de toekomst op de plek van Auswitch.

Het boek laat allereerst zien dat de mens een idee of verhaal nodig heeft als context van zin, en dat die betekenis nooit gevonden kan worden in noch vervangen kan worden door het bureaucratisch bestel. De revolutionaire gedachte van de hoogleraar economie is ook te overwegen in het licht van het nieuwe boek van Piketty, Kapitaal en Ideologie, waarin hij pleit voor verregaande democratisering van Europa, harmonisering van de nationale belastingstelsels, en breekt met het primaat van de meritocratie om de heersende ongelijkheidsregimes te keren. Hoewel De hoofdstad in literair opzicht een gruwel is waarop alle clichés van toepassing zijn (personages van bordkarton, verhaallijnen die geen toegevoegde waarde hebben dan misschien het plezieren van liefhebbers van politieke thrillers, en oppervlakkige ironie), werpt het wel de kritische vraag op of de ongelijkheidsregimes van Europa wel van binnenuit veranderd kunnen worden door belastinghervormingen ten gunste van het participatief socialisme dat Piketty voorstaat, of een radicaal nieuw en buiten-economisch idee van Europa vergt. Dit is de blinde vlek van Piketty. Maar de idee van Europa uit De Hoofdstad helpt geen zier hiertegen zolang geen recht wordt gedaan aan de multipliciteit van stemmen die toch centraal zou moeten staan als de soevereiniteit van de Europese burger het uitgangspunt vormt. (meer filosofie en literatuurblogs: https://vincentblok.wordpress.com/)