Waarom Pestkoppen moeten verlangen naar de wereld van de ander (Mieko Kawakami, Hemel)

Als je door geweld in het isolement wordt gedrukt heb je baat bij geestverwanten en soortgenoten. In Hemel treffen een jongen en meisje elkaar die gewelddadig worden gepest op school en geen veilig thuis hebben, en volgen we hun ontspruitende vriendschap en verwijdering van elkaar.
Het meisje Kojima vertegenwoordigt een mensentype dat haar heil zoekt in een symmetrische relatie. Zij ziet hen als soortgenoten die in een gedeelde wereld leven en begrip voor elkaar ontwikkelen door die gedeelde ervaring te worden gepest. En net als mensen die de verschrikkingen van oorlog en geweld hebben meegemaakt niet kunnen accepteren dat de doden voor niets gestorven zijn, vraagt het meisje naar de verborgen zin van de pesterijen. Alles heeft zin en betekenis volgens haar. Alleen doordat zij beiden gruwelijk gepest worden bijvoorbeeld, hebben zij elkaar als soortgenoten weten te vinden. Daarin vinden zij hun kracht volgens haar. Zij wil die gedeelde wereld waarin hun beschadiging betekenisvol voor hen is afsluiten voor de grote wereld daarbuiten. Haar ideaal is om zich te gedragen als een ding zoals een tafel of een vaas, want “ook als ze aan de buitenkant beschadigd zijn, dan lijken ze nog steeds niet beschadigd” (51). Mensen kunnen weliswaar geen dingen worden, maar wel de dingen imiteren door niet te spreken over hun beschadiging, net zoals de beschadigde vaas of tafel: “’Wij lijken al genoeg op spullen’, zei ze lachend en beet licht op haar onderlip. ‘Ook al kunnen we niet echt in spullen veranderen, lijken we nu al genoeg op spullen’” (51-52)
De jongen, die naamloos blijft in het boek, vertegenwoordigt een mensentype dat hetzelfde ideaal van een gedeelde wereld huldigt, maar tegelijkertijd van een diep besef van asymmetrie doordesemd is. Omdat hij met een afwijking aan zijn oog geboren is, voelt hij zich alleen al in fysiek opzicht niet thuis in de wereld. Maar ook ervaart hij een grens aan de gedeelde wereld met het meisje, omdat hij schaamte voelt als zij zijn vernedering door de pestkoppen gadeslaat, zelfmoord overweegt als hij geen stem kan geven aan zijn gevoelens, en na de operatie van zijn oog tot het inzicht komt hij plotsklaps in een andere wereld leeft, dat er altijd een ‘andere kant van het leven’ is, om met het motto van Céline te spreken. De mens kan weliswaar gevoel hebben voor soortgenoten en zielsverwantschappen, maar leeft in het besef dat een onoverbrugbare afgrond tussen hen gaapt.
Het gaat niet aan om het verlangen naar symmetrie van het meisje uit te spelen tegen de ervaring van asymmetrie van de jongen, want de figuur van de pestkop laat ook goed de schaduwzijde van de ervaring van asymmetrie zien. De pestkop vertegenwoordigt een mensentype dat niet leeft in een gedeelde wereld maar in hun eigen wereld als een vat vol tegenstrijdigheden. Dat voorkomt dat hun oriëntatie op behoeftebevrediging – pesten doe je primair omdat je er behoefte aan hebt – enig mede-dogen met de ander, enig gevoel voor schuld, oproept: “’Alleen inwoners van een wereld waarin een dergelijk onderscheid [tussen mijn en dijn, VB] niet bestaat kunnen zeggen dat je je in de ander moet verplaatsen voordat je handelt. Alleen mensen zonder tegenstrijdigheden. Maar ja, waar vind je zulke mensen?” (159).
Daardoor roept het boek de vraag op hoe je de asymmetrie van het menselijk bestaan recht kunt doen, zonder in de roekeloze bevrediging van de eigen behoeften ten koste van de ander te vervallen. De vriendschap tussen de jongen en het meisje laat een vruchtbaar weggetje zien, waarbij de vriendschap doet verlangen naar de wereld van de ander, zonder dat dat verlangen ooit ingelost zal kunnen worden: “Daarna praatten we nog over een hele hoop andere dingen. Over het patroon op lieveheersbeestjes. Over de hoogte van fietszadels en over sneeuwbollen” (35). Ik realiseer me dat ik nooit iemand heb ontmoet die zulke coole onderwerpen als het patroon op lieveheerstbeestjes aansnijdt, en het zijn dit soort ontmoetingen die het verlangen naar de wereld van de ander wakker schudden, hoe onbereikbaar ze ook zullen blijven. (Meer blogs over filosofie en literatuur: https://vincentblok.wordpress.com/)