Filosofie Nu! (Albert Camus, De vreemdeling)

In De vreemdeling volgen we een periode uit het leven van hoofdpersoon Meursault, beginnend met de begrafenis van zijn moeder in Algerije, via zijn moord op een Arabier op het strand nabij Algiers, afsluitend met het strafproces waarin hij ter dood wordt veroordeeld. Meursault is ontegenzeggelijk de vreemdeling uit de titel. De vreemdeling is degene die niet thuis is in de wereld als systematiek van regels en waarden die de singulariteit van het menselijk bestaan kerstent. Leef je in de wereld van regels en waarden, dan kun je bij ontstentenis van de werkingskracht van die waarden verlangen naar andere waarden, naar een ander leven. Leef je als vreemdeling, dan heeft niets een intrinsieke waarde en is niets wezenlijk van belang. Er ligt dan geen ander leven in het verschiet dan het leven hier en nu, dat verder betekenis- en belangeloos is. Die waardeloosheid van het leven impliceert niet dat je geen gemis kunt ervaren aan waarden die nooit geweest zijn, zoals de buurman van Meursault die zijn hond onbarmhartig hard slaat en hem toch mist als hij op een dag onvindbaar blijkt. Net zo impliceert zijn verzoening met de onverschillige wereld niet per se dat Meursault een minder sociaal leven leidt; hij toont zich weliswaar ongevoelig tijdens de begrafenis van zijn moeder, maar wil bijvoorbeeld best trouwen met zijn vriendin Marie als zij zich daar prettig bij voelt.
Terwijl de figuur van de vreemdeling vele generaties schrijvers en kunstenaars heeft geïnspireerd sinds het verschijnen van het boek in 1942 en een enorme productiviteit aan verhalen en kunstwerken heeft opgeleverd, is de vraag in hoeverre vandaag de dag nog ruimte is voor de figuur van de vreemdeling. Vandaag de dag geldt een hoge mate van engagement in literatuur en kunst, en is de maatschappijkritische inzet tegen dominante waarden en pleidooi voor andere – progressieve - waarden nooit ver te zoeken (e.g. post-kolonialisme, post-humanisme, post-kapitalisme). Terwijl Meursault op het historische ogenblik dat zijn leven zal veranderen zegt - “Daar blijven of weggaan, het kwam op hetzelfde neer” (66) - zal vandaag de dag geen kunstenaar of schrijver meer zeggen dat niets van wat hij of zij doet van belang is en dat louter toeval regeert. Geëngageerde kunst en literatuur heeft weliswaar problemen met dominante waarden die omvergeworpen en vervangen moeten worden, maar niet meer met waarden als zodanig die de singulariteit van de mens vermorzelen, zoals De vreemdeling. Veeleer verlangt ze naar een andere of nieuwe wereld die geregeerd wordt door andere waarden, bijvoorbeeld een nieuwe ‘symbiotische’ of ‘more-than-human’ wereld waarin de mens in harmonie met de ecosystemen van moeder aarde en andere diersoorten weet te leven. Voor de vreemdeling van Camus lijkt in die wereld geen plaats meer te zijn, en zou die eerder als wappie of soeverein worden weggezet.
Vanuit maatschappelijk oogpunt is dat natuurlijk terecht, zoals Daoud’s reactie op het racisme van Camus in Moussa of de dood van een Arabier goed laat zien. Vanuit filosofisch oogpunt valt echter wel een vraag te stellen bij de wereld als een systematiek van regels en waarden die het hedendaagse engagement stilzwijgend informeert. Zo getuigt het verlangen naar een nieuwe duurzame wereld al van een teleologie van waarden en de mens als de hoeder van die waarden in zijn of haar roep om climate action, die de “tedere onverschilligheid” (140) van de aarde in de historische ontwikkeling van de Wereldgeschiedenis (ik bedoel de geschiedenis van het ontstaan en vergaan van Werelden) negeert, net als Camus’ kritische vraag naar de rol van de mens in die Wereldgeschiedenis. In dat opzicht leest De vreemdeling vandaag de dag niet als een rehabilitatie van de an-archische mens buiten de systematiek, de tijd van gelatenheid of inoperativiteit is ontegenzeggelijk voorbij zou ik zeggen, maar als een oproep om de geëngageerde vreemdeling te denken. Filosofie Nu!