De wraakzucht van het epistolaire bestaan (Overgave op commando, Nadia de Vries)

In Overgave op commando van Nadia de Vries volgen we de lotgevallen van Schelvis, een jonge vrouw uit de arbeidersklasse van Vlaanderen die gedurende haar leven onderwerping op onderwerping ondervindt. Voor filosofen, romanciers en dichters die een veilig heenkomen vinden in een epistolair bestaan, een leven dat doordesemd is van de verheffing door geschreven verhalen, brieven, dagboeken en gedichten, heeft het verhaal een belangrijke les.
Schelvis en haar vrienden ervaren een enorme kloof tussen hun armoedige bestaan als fabrieksarbeiders in hun kustdorp en de rijke recreanten en dagjesmensen die de streek in de zomer komen bezoeken om met volle teugen van het leven te genieten: “Mijn onverschilligheid jegens de lesstof werd gedeeld door mijn vrienden… Jeremy, Duncan en Celine gaven net zo weinig om de epistolaire traditie als ik, en met ons vieren vormden we een front tegen de groet en de aanhef. We bespotten de onderwerpen die de doorsnee mens bij wijze van communicatie besprak” (22). Door een ongenadig lot dat haar jonge leven uit het lood slaat, wordt Schelvis uit haar geboortedorp verdreven en begint ze een nieuw leven in de grote stad. Daar ontmoet ze opnieuw onderwerping op onderwerping, maar loopt ze ook stage bij een epistolair mens, een ‘mensenmens’ die schrijft over het ongenadige lot van arme sloebers zoals Schelvis en positieve erkenning en begrip krijgt van haar lezers. Ze begint stage bij de schrijfster te lopen en transformeert daarmee zelf tot een epistolair mens.
Maar de epistolaire mens die deze roman leest en een keerpunt verwacht in de levensloop van Schelvis in de grote stad komt bedrogen uit. Wat het verhaal laat zien, is dat, in weerwil van de hoop van epistolaire mensen dat verhalen helpen om het menselijk bestaan te verheffen, meer empathie met de ander te voelen en nieuwe uitgangspunten voor het goede leven te vinden, Schelvis helemaal niet geholpen is met een epistolair bestaan. Ze wordt in tegendeel in de nabijheid van epistolaire mensen juist bedreigd. De epistolaire mens blijkt namelijk extreem normatief en vindt wat gerommel in de marge prima om gevoelens van empathie met de ‘ander’ te wekken, maar staat niet toe als de ander daadwerkelijk anders is. In dat opzicht verwacht de epistolaire mens niets anders dan haar “overgave op commando”, dat ze alles doet wat de epistolaire mens zegt, zonder protest (133).
Nu is de epistolaire mens zelf getekend door een duivels dilemma: “Wij schrijvers staan continu voor een wezenlijk dilemma. In elk van ons zit een grote strijd tussen de authenticiteit van onze eigen stem en de noodzaak om concessies te doen aan anderen” (102). De les die Overgave op commando leert is niet zozeer dat het ideaal van de epistolaire mens een doodlopende weg zou zijn, maar een bepaald mensentype stilzwijgend tot maatstaf verheft – laten we die de tevreden, want welgestelde mens noemen die de sociaal-economische bovenlaag van de samenleving vormen – en de authenticiteit van Schelvis niet tot zich toe kan laten en van haar verwachten die authenticiteit achter zich te laten om zich te laten verheffen. En precies dit is wat Schelvis niet zegt te kunnen, zoals blijkt uit een gesprek met haar vriend Jeremy: “Aan de rancune van Jeremy kon ik niet tippen. Maar een wond kun je cultiveren. Jeremy werd mijn leermeester. Hij vertelde me dat alleen tevreden mensen zich geduld konden permitteren, en dat het voor pechvogels als wij, kinderen van Het Systeem, efficiënter was om wraak te nemen” (31). Wat het boek minder duidelijk maakt, is dat de wraakzucht van de schlechthinweggekommenen zoals Schelvis en haar vrienden en de wraakzucht van de epistolaire mens misschien wel een en dezelfde is. Dan is de les voor filosofen en romanciers niet zozeer om meer recht te doen aan mensen zoals Schelvis – denk aan romanciers zoals Annie Ernaux en Edouard Louis – maar het bedenken van een epistolaire mens die niet langer door wraakzucht en ressentiment getekend is. (meer blogs over literatuur en filosofie, zie: https://vincentblok.wordpress.com/)