Doodsverlangen en transgressie (Michael Cunningham, De uren).

De uren van Michael Cunningham gaat over drie vrouwen die niet samenvallen met maar juist vooruitlopen op zichzelf. Dit gaat gepaard met alle verdriet en pijn, verlangen en doodsdrift. Ze kunnen een gevoel van diep geluk ervaren als ze zich verzoenen met wie ze zijn. Laura Brown is een huisvrouw die zich opgesloten voelt in het gebeiteld verband van haar gezin maar zo’n moment ervaart als ze samen met haar zoontje een verjaardagstaart bakt voor haar man: “Het lijkt niet uitgesloten dat ze een subtiele maar diepgaande verandering heeft ondergaan, hier in de keuken, op dit uitgesproken alledaagse moment: ze is met zichzelf samengevallen. Ze heeft er zo lang, zo hard, met zo veel vertrouwen aan gewerkt, en nu heeft ze door hoe ze gelukkig moet leven, zichzelf zijn, zoals een kind op een gegeven ogenblik het evenwicht op een tweewieler vindt” (81). Op verschillende manieren ervaren de vrouwen dat dit moment van geluk tijdelijk is, als het ze al overkomt. Het samenvallen met jezelf stelt je in de meedogenloze helderheid van de volledige transparantie voor jezelf, waarin geen ruimte is voor welke duisternis van jezelf ook: “Alles is besmet met helderheid, pulseert ervan, terwijl zij verlangt naar het donker zoals een in de woestijn verdwaalde reiziger naar water verlangt. De wereld is net zo gespeend van donkerte als een woestijn van water. Er is geen duisternis in de verduisterde kamer, geen duisternis achter haar oogleden. Er is slechts sprake van een meer of minder krachtige straling” (72). Het is deze helderste helderheid die deze vrouwen tegelijkertijd doet verlangen naar de dood.
De ervaring van deze vrouwen staat in schril contrast met onze tijd, waarin het samenvallen met jezelf de maat der dingen is geworden. Of het nu gaat om economische efficiëntie, waarin alle verlangens kunnen worden vervuld door het aanbod van de markt, of om ecologische efficiëntie, waarin alle verlangens kunnen worden vervuld door de regeneratieve capaciteit van de natuur, daarin gaat de mens op in zijn omgeving en valt hij samen met zichzelf. In onze wereld heeft het samenvallen met jezelf een permanente status gekregen. Hier is het diepe geluk van de verzoening met de wereld gerealiseerd en hoeven we niet meer te verlangen naar de dood.
Maar anders dan Cunningham zou ik zeggen dat doodsverlangen juist de mens kenmerkt die met zichzelf samenvalt. Wil ik immers leven, dan moet ik kunnen ervaren, en wil ik kunnen ervaren, dan heb ik een zekere afstand tot het ervarene nodig. Die afstandelijkheid wordt juist vernietigd door het samenvallen met jezelf en leidt tot de dood. Het doodsverlangen van de drie vrouwen getuigt in de grond dus van een diep verlangen om te leven. Wat we van De uren kunnen leren is dat de ervaring van het samenvallen met jezelf aanleiding zou moeten zijn tot het nee zeggen tegen die overheldere wereld, tot de transgressie van jezelf omwille van het leven. voor meer blogs over filosofie en literatuur: https://vincentblok.wordpress.com/)