Hoge prijs voor een monomane carrièredrang

Deze schitterende klassieke roman speelt zich af in het vooroorlogse Rotterdam ( 1920/1930) . 
Jacob is de zoon van de volkse Joba Katadreuffe, die is verwekt door de grimmige deurwaarder Dreverhaven. Uit trots weigert Joba een huwelijk.
Jacob werkt zich op uit het volk naar een carrière als advocaat, maar moet daarbij wel de tegenwerking van zijn vader overwinnen en betaalt zelf wel een hoge prijs voor zijn monomane doelgerichtheid.
In de ontwikkeling van Jacob speelt de relatie me zijn ouders een troeblerende rol. Zijn moeder is een zwijgzaam en trots mens dat hem nauwelijks iets van genegenheid laat merken en Jacob laat vaak ergernis over haar blijken, maar toch trekken ze enorm naar elkaar toe, maar ze zijn niet in staat tot wederzijdse genegenheid.
Zijn vader werkt hem op de achtergrond tegen en wellicht wordt de carrière drang van Jacob gestuwd door zijn wens om zijn vader te overtreffen.
De drang naar carrière van Jacob en zijn eigenaardige relatie met zijn ouders vormen de centrale intrige van het boek, maar daaraan zijn verschillende inhouden verbonden die het boek heel rijk maken:

- Jacob is een jongen van het volk, die eerlijk en ambitieus is en er alles aan doet om hogerop te komen. Hij wil zich net zo gemakkelijk leren gedragen als de gefortuneerden, die allemaal weten hoe het hoort en hij wil net als die sterke, brede mannen zijn, die kracht uitstralen als ze bijvoorbeeld in hun eentje in een zakenrestaurant zitten te eten.

- We zien het reilen en zeilen van een juridisch kantoor in de praktijk; een veelkleurige, realistische beschrijving die ook doet denken aan het latere Bureau van Voskuil.

- De maatschappelijke context speelt een belangrijke rol in het verhaal. Er is een grote afstand tussen het volk en de gefortuneerden van deze wereld en tussen stad en platteland. De industrialisatie, de armoede van het volk, de schulden, de meedogenloosheid van de deurwaarderij, de opkomst van het communisme, zien we voor onze ogen in het prachtige Rotterdam; een grimmig decor, dat heel realistisch en plastisch wordt neergezet door de schrijver.

- Jacob loopt de liefde mis, die hij met Lorna zou kunnen hebben, omdat hij deze zelf afwijst, omdat hij helemaal is gericht op zijn maatschappelijke doelen. Zeer vreemd is de scene waarin hij haar lichaam en voorkomen met bijna met anatomische precisie beschrijft, maar zijn passie houdt hij bevroren. Een gemiste kans voor hem of is dit de prijs die je betaalt om hogerop te komen?

- Joba, de moeder van Jacob is een eigenzinnige vrouw, die haar eigen weg gaat. Zij laat ook merken dat ze vrouwen minacht. Opvallend is ook het inwonen van Jan Maan bij haar, een vriend van Jacob, een jonge man met communistische visie die haar bijna als een soort moeder zit. Is zij de eerste BOM ( bewust ongehuwde moeder)?

- Dreverhaven is een tirannieke, gewelddadige man, wiens macht en aanzien echter langzaam slinkt. Hij is een eenzame, onverschillige man geworden en lijkt ook onverschillig naar het leven, zoekt bewust risico’s op en wacht als het ware tot er een mes in zijn rug wordt gestoken. Hij lijkt iemand die zichzelf en anderen kastijdt en een doodswens heeft.

Het boek heeft een sobere, objectiverende bijna documentaire stijl en wordt vrij afstandelijk verteld door een - wetende - verteller. Deze verhaalt over de gebeurtenissen vanuit wisselende perspectieven van de hoofdpersonen, maar vooral vanuit die van Jacob.
De wereld wordt gezien vanuit de gedachten en gevoelens van het betreffende personage, maar de scheidslijn met wat de schrijver van de wereld vindt, is vloeiend. Soms weet je niet goed wie nou eigenlijk aan het woord is…
Het boek is in de dertiger jaren geschreven en dat merk je aan de stijl, maar daar wen je snel aan. De taal is sober, maar biedt tussendoor heel doeltreffende pareltjes van subtiele uitdrukkingskracht. Denk hierbij aan de innemende glimlach van Jacob, die vrouwen doet smelten, maar die hij maar twee keer in het boek laat zien, bijna terloops, maar met een groot dramatisch effect.

Hoewel de stijl sober is, worden de personages juist uitbundig, barok en beeldend (in zich herhalende karakteristieken) beschreven. We merken dat er daarbij ook veel oordelen geuit worden, maar uiteindelijk zegeviert het humanisme en aanvaarden we ze in hun eigenaardigheid, zoals ze zijn.


Het boek doet nogal wat generaliserende uitspraken over vrouwen en het volk en gebruikt daarbij ook kwalificerende woorden als grauw ( voor het volk) en ras. Het blijft vaag of deze uitspraken toegewezen moeten worden aan de personages of aan de schrijver zelf.

Het einde van het boek is wat mij betreft - gelukkig - niet zo helder. Hoe moeten we Jacob waarderen?; wordt hij misschien net zo eenzaam en liefdeloos als zijn vader ( hun levens zijn verstrengeld) ?, heeft zijn vader hem eigenlijk geholpen in zijn karaktervorming juist door hem tegen te werken? Heeft Jacob de kans op zachtheid en liefde laten lopen en is dat de prijs voor zijn ambities? Eigenlijk vind ik het wel prima dat de boodschap op het einde onhelder is, want daardoor blijft het boek een ambigue en spannend karakter hebben, waardoor je er nog lang over blijft nadenken.

Karakter is een schitterend boek, dat veel verschillende thema’s op natuurlijke wijze verenigt binnen een intrige van de carrièredrang van een ambitieuze jongen uit het volk.