Als mens in een totalitaire omgeving

Deze kloeke roman speelt zich af in verschillende omgevingen gedurende de Tweede Wereldoorlog. Het ene moment bevinden we ons temidden van het strijdgewoel in en rondom Stalingrad en maken mee hoe de Russen uiteindelijk de Duitsers verslaan. Vervolgens verplaatsen we ons naar Duitse venietigingskampen en Russische strafkampen, zijn we in de academische wereld, of in een tankbataljon op de steppe. In deze mozaïek van omgevingen vormen de belevenissen van leden van de familie Sjaposnikova de rode draad, waar de lezer zich aan kan vastklampen.

Het centrale thema van het boek is voor mijn gevoel hoe de mens binnen een totalitaire omgeving - het Duitse fascisme, het Russische staatssocialisme, het leger -nog mens kan zijn. Grossman maakt dit thema voelbaar door van heel nabij en zonder verwijt te beschrijven hoe mensen zich gedragen, wat ze voelen, denken en zien met alle chaos en psychische strijd , die hoort bij de dramatische situaties waarin zij verkeren ( in een kamp, bij ondervragingen, in de gaskamer …).

Dit boek heeft een rijke inhoud en geeft veel stof tot nadenken en heeft me op een aantal punten zeer geraakt:

Ik vond het goed om weer eens te beseffen onder welk een angstwekkend regiem de Russen in die tijd al leefden. Van de moorddadige tijd onder Stalin en de hongersnoden voor de oorlog, naar de gruweldaden van de Duitsers tijdens de oorlog, terwijl het onderdrukkende bewind van Stalin en consorten toen en daarna gewoon werd voortgezet.

De perversiteit van de macht (hebbers) is schokkend en schandalig. Met als ultieme uiting daarvan de generaal die uit eergevoel en concurrentie met zijn collega’s toch besluit tot een zinloze aanval, wetend dat dit leidt tot de dood van vele jonge soldaten. En die zelfde generaal is verzekerd van een mooie maaltijd die geheel voor hem wordt verzorgd terwijl zijn soldaten blij mogen zijn met een rauwe ui.

Een oorlog zal slecht aflopen als de soldaten en commandanten op het slagveld strikt de opdrachten en regels van de hooggeplaatste generaals zouden opvolgen, want juist doordat ze zich op beslissende momenten daaraan onttrekken en autonoom en verstandig handelen, zijn overwinningen mogelijk. Eigenlijk werkt het tegenwoordig ook nog zo in veel organisaties en wordt het belang van een CEO schromelijk overschat.

Bij de mooiste en ontroerendste momenten in het boek is altijd een vrouw betrokken. De liefde, de liefdevolle verbondenheid die op momenten tussen mensen ontstaat, is de sterkste kracht die een donkere, gewelddadige wereld kan verlichten en de stoerste mannetjesputters temidden van al het geweld huilend kan laten verlangen naar hun geliefde.

Leven & Lot wordt vaak vergeleken met Oorlog en Vrede. Dat is goed voorstelbaar, vanwege de overeenkomstige thematiek en de manier waarop de schrijver zijn filosofische standpunten verwerkt in discussies tussen de romanhelden en in terzijdes van de schrijver. Maar in de zin van romankunst kan Leven & Lot wat mij betreft niet in de schaduw staan van Oorlog & Vrede. Waar Tolstoj een unieke, geloofwaardige, nieuwe werkelijkheid schept in een briljante stijl, hanteert Grossman eerder een documentaire- achtige journalistieke stijl met hier en daar wat lyrische schoonheid. Grossman voert ook een grote hoeveelheid aan personages en subplots op, wat ook wel strookt met een journalistiek streven naar biografische volledigheid, maar waardoor het boek als roman wel aan kracht inboet. Ik merkte dat ik bij het lezen als vanzelf mijn aandacht vooral ging richten op de krachtige hoofdlijnen van het boek en de vele subplots door mijn oogharen las.

Ondanks dit nadeel van breedsprakigheid heeft het boek temidden van alle ellende veel wijsheid en schoonheid te bieden. Alleen al voor de ongelooflijk mooie en ontroerende afscheidsbrief van de moeder van Strum - een van de hoofdkarakters in het boek - terwijl ze op weg is naar een Duits vernietigingskamp, moet je dit boek lezen.