Edelkitsch die diepgang wil suggereren

‘De gebeurtenis die al hun levens veranderde, vond plaats op een zaterdagmiddag in juni, vlak nadat Michael Turner – veronderstellend dat het huis van de Nelsons leeg was – via hun achterdeur naar binnen liep.’ Na deze eerste zin van Ik zag een man, weet je als lezer wat je te doen staat: doorlezen. Zeker tot ongeveer twee derde van de roman, want pas op pagina 174 wordt onthuld wat de gebeurtenis wat die ‘gebeurtenis die al hun levens veranderde’ nu precies was. Het is een bekend thrillertrucje, maar Ik zag een man, is in de kern niet een thriller. Vergelijk het met bijvoorbeeld de grandguignolverhalen van Ruth Rendell (waar het de Londense setting mee gemeen heeft) en het verschil wordt duidelijk. Aan geen van de personages is een steekje los, ze zijn bijna pijnlijk normaal en in wezen door en door fatsoenlijk en welwillend en hierdoor wordt de plotdwang en opgelegde spanningsboog geforceerd. Het verhaal blijft door de al te duidelijke constructie iets kunstmatigs houden. Karakters blijven, hoe zorgvuldig ze ook worden uitgewerkt, van papier en worden niet van vlees en bloed. Je hebt het idee dat je in handen van een schrijver bent, niet van een verteller en dat doet af aan het verhaal, dat wel inzet op levensechte personages en diep doorvoelde emoties. De veelal versmade ‘literaire thriller’ (wat in enge zin overigens niets zegt over het literaire gehalte van het boek, maar gewoon een aanduiding is voor een roman met thrillerkenmerken), werkt naar mijn idee het best als een thriller wordt ‘verliteratuurd.’ Het ‘verthrilleren’ van een literair bedoelde vertelling leidt, zo blijkt ook nu, tot veel wisselvalliger resultaten.

Uiteindelijk wordt dan op pagina 174 de ‘gebeurtenis die al hun levens veranderde’ onthuld. Ik zal hem niet spoileren (google vertelt meer), maar het is, omdat het een stom ongeluk, een ongelukkige samenloop van omstandigheden is, inderdaad iets wat je niet (evenmin als Michael Turner) aan had kunnen zien komen, en daardoor zal het dus als verrassend of zelfs schokkend worden ervaren. Dat heeft Owen Sheers goed gedaan. Je kunt je afvragen of de reactie en vooral de koelbloedigheid waarmee Michael Turner op de gebeurtenis reageert, wel geheel in overeenstemming is met het karakter dat Owen Sheers in de voorafgaande pagina’s zo zorgvuldig heeft opgebouwd (het feit dat je je dit kunt afvragen is naar mijn idee óók een verdienste van de schrijver). Daarna volgt er nog wat onhandig en niet geheel overtuigend gedoe met moddersporen op de overloop en cctv beelden uit het park en zo en uiteindelijk vindt de ‘gebeurtenis die hun levens veranderde’ een logisch, afgerond en ook tamelijk bevredigend einde.

‘Ik zag een man’ is onmiskenbaar goed en zorgvuldig geschreven. Het is intelligent en waarschijnlijk ook wel integer vakwerk, maar desondanks liet het bij mij na lezing ook een wat onaangename smaak achter. Er zit iets in de vertelling wat zelfingenomen en behaagziek aandoet. Door actuele zaken als drone-oorlogsvoering en de ondergang van de Lehmanbank in het plot te vervlechten, wil het net iets te graag actueel en relevant zijn, en ook in de uitbeelding van emoties voelt het weinig authentiek. De personages gaan op dezelfde verantwoorde en geëigende wijze met rouw en verlies om, zoals zo’n beetje ieder personage in iedere ‘kwaliteitsroman’ en ‘arthousefilm met zichzelf in het reine probeert te komen na ‘een gebeurtenis die het leven verandert’: de bankier zegt zijn baan op en gaat ‘eerlijk werk’ doen in de natuur, de dronepiloot verlaat zijn gezin en gaat ‘on the road’, de kunstenares maakt foto’s van telkens weer hetzelfde tafereel, etc. Hiermee is niet gezegd dat ‘Ik zag een man’ een slecht boek zou zijn, maar meer dan edelkitsch die te opzichtig zijn best doet om diepgaand en relevant te lijken, teneinde zich zo het aureool van serieuze kunst aan te kunnen meten, is het naar mijn oordeel uiteindelijk toch ook niet.