Wat is echt en wat ‘fantoom’?

De menselijke psyche is bijzonder. Als er iets bij mensen knapt dan kunnen dingen gebeuren die de verbeelding ontstijgen. Ronald van den Broek (1967) toont dat in zijn vierde thriller Fantoomzoon. Deze thriller is losjes gebaseerd op seriemoordenaar Archibald “Mad Dog” McCafferty, een Schotse immigrant in Australië. Hij pleegde vier moorden en werd in 1974 tot drie keer levenslang veroordeeld, maar vrijgelaten en op 1 mei 1997 naar Schotland gedeporteerd. Van den Broek daalt af in de psyche van de dader, maar ook in die van andere personages, wil begrijpen waar hun handelen vandaan komt, hoe ze zo geworden zijn. Met recht kun je deze thriller dan ook een psychologische thriller noemen.

De cover intrigeert: een figuur in een hoodie en een fraai spel met de letters van de titel waardoor je ‘Fanzoon’ kunt lezen in plaats van ‘Fantoomzoon’. Opvallend is dat de beginletter van zoon er uitspringt en dat is niet zonder reden. Wat echt is en wat verborgen is in de geest is de constante die als een rode draad door het verhaal loopt. Het draait allemaal om het hebben al dan niet hebben van een zoon en hoe dat je leven kan tekenen. Wat is waar en wat is ‘fantoom’-werkelijkheid?

“Achter hem klonk een stem die hem vertelde dat hij zich niet moest laten kennen. Toen hij achteromkeek zag hij enkel een kale muur.”

Het verhaal valt in twee grote blokken uiteen, verleden en heden, die je kunt beschouwen als de twee verhaallijnen waarlangs het verhaal zich ontwikkelt. In het nu krijgt Irisa Romijn, rechercheur bij de Amsterdamse politie en tijdelijk in Maastricht gedetacheerd, de coördinatie van het strafrechtelijk onderzoeksteam dat de moord op de 14-jarige Mikky Houben moet onderzoeken. Mikky is dood gevonden op de begraafplaats. Hij was ’s nachts naar de begraafplaats gegaan. Waarom? Wie is de dader of zijn er meer daders? Waarom schrikt de beheerder van het kerkhof als blijkt dat Mikky een sleutel van de begraafplaats bezat? Wanneer Irisa naar de ouders van Mikky gaat “sluit zich een vuist om haar hart”. Ze heeft namelijk ook haar eigen demonen. Wat is er in haar verleden gebeurd? Waarom is ze naar Maastricht gegaan? Deze vragen zinderen na en nieuwe vragen poppen op. Hoe is de relatie tussen Irisa en haar baas? Door de onderzoeken wordt ze met zichzelf geconfronteerd. Ze gaat op zoek naar zichzelf en probeert haar trauma’s een plek te geven:

“Des te verder de lucht boven mijn eigen leven openbreekt, des te mistiger wordt deze zaak.”

Dan wordt Diederick van Houten Beuning, CEO van een groot concern in verfproducten, op gruwelijke wijze vermoord. De CEO is alleenstaande vader van de 13-jarige Sem en had een date-afspraak staan. Opvallend is dat er een anonieme aangifte is gedaan wegens vermeend kindermisbruik of mishandeling van Sem. Is de moord op de CEO toe te schrijven aan wraak? Heeft het misbruik er mee te maken? Op de IPad van Mikky staat een filmpje dat erg veel lijkt op de manier waarop de CEO is vermoord is. En Mikky zat in dezelfde klas als Sem. Is er een verband? Later volgt er nog een derde moord. De moorden lijken los van elkaar te staan. De druk op Irisa wordt groter, de moordenaar kan immers opnieuw toeslaan. En ook Irisa lijkt bedreigd te worden.

De hoofdstukken die aan het verleden gekoppeld zijn spelen zich af tussen 1977 en 1993 en spitsen zich toe op psychologische processen. Ieder van deze hoofdstukken wordt voorafgegaan door een citaat uit een songtekst (de playlist is op Spotify terug te vinden). Het kleurt het personage dat centraal staat in deze verhaallijn in. In het openingshoofdstuk van het verhaal wordt het thema van het boek meteen aangegeven met een tekst uit Human Behaviour van Björk: “There’s definitely no logic in humor behaviour.” Björk zegt zelf over die tekst dat het gaat over de herinneringen van een kind. Ieder citaat uit de songs geeft de kern van het hoofdstuk weer: “There are shadows approaching me” van the Alan Parsons Project, “But I wish you were so close to me” uit By my side van INXS.

De beide verhaallijnen raken elkaar steeds meer en leiden uiteindelijk tot de huiveringwekkende ontknoping en wordt duidelijk wat gemis teweeg kan brengen in je psyche.

Van de Broek weet op allerlei manieren diepte in het verhaal te brengen. De psychologische tekening van de personages is er een van: ieder heeft zo zijn eigen (verborgen) leven. De auteur heeft levensechte personages geconstrueerd. Bovendien komen ook maatschappelijk thema’s aan de orde en de effecten die ze hebben op mensen: pesten op school, traumatische gebeurtenissen in je leven, misbruik, niet gewaardeerd/gezien worden, de druk om te presteren, het krijgen van nieuwe kansen, het accepteren van mensen zoals ze zijn, de terugkeer van tbs’ers in de samenleving. Van den Broek kleurt zijn personages zorgvuldig in. Hij weet de spanning goed vast te houden. Tussenzinnetjes zorgen ervoor dat je nieuwe motiefjes ontdekt die je naar een andere verdachte leiden. De afwisseling tussen verleden en heden geeft het verhaal dynamiek. Pas op het einde ervaar je hoe knap het verhaal in elkaar zit. Van de Broek heeft een vlotte pen en schrijft beeldend: “Een jongen met een donkere bos haar en een bovenlichaam dat de naden van zijn rode T-shirt op scherp zet.”

Fantoomzoon is een overtuigende thriller geworden, die je – zoals het betaamt – je steeds op een ander spoor zet in je ‘leestocht’ naar de dader. Veel personages zouden een motief kunnen hebben. Anderzijds is het meer dan een spannend verhaal, brengt het nuance aan in hoe mensen zijn en beoordeeld worden.

“Iedere nacht komt mijn zoon voorbij: als baby, als tiener, of volwassene en hij gaat altijd dood en maakt mij duidelijk dat het mijn schuld is.”

Eerder verschenen bij De Leesclub van Alles