Eigen verantwoordelijkheid

Harry Kalmer is een in 2019 overleden Zuid-Afrikaans schrijver van romans, essays en toneelstukken. Hij schreef zowel in het Engels als in het Afrikaans, een met geschiedenis beladen taal waarover hij ooit een seminar gaf: “how to write in Afrikaans and still respect yourself in the morning.” Met name met zijn toneelstukken verwierf hij bekendheid en succes in eigen land. Zijn diepe maatschappelijke betrokkenheid, waaronder zijn afkeer van apartheid, kwam in zijn werk veelvuldig naar voren.

In een land zonder vogels was Kalmers laatste boek en ook hier staan maatschappelijke thema’s op de voorgrond. Welke verantwoordelijkheid heb je als individu voor de maatschappij waarin je leeft, wanneer kom je in verzet en wat doe je wanneer de levens van je eigen geliefden op het spel staan?

Het verhaal speelt zich af in een niet-gedefinieerde tijd in de toekomst, wanneer door klimaatverandering een groot deel van de aarde onleefbaar is geworden en noorderlingen naar het zuiden zijn gevlucht. De democratie is vervangen door een econocratie, waarbij grote corporaties de dienst uitmaken. De bevolking wordt gestuurd en gecontroleerd, maar lijkt zich daarbij te hebben neergelegd: “Mensen raken overal aan gewend, vooral als ze er niet persoonlijk door worden getroffen.” Toch zijn er ook verzetshaarden. De hoofdpersoon, Adam Burger, raakt bij dit verzet betrokken nadat zijn vrouw is geëxecuteerd wegens bezit van een bijbel zonder vergunning.

In het eerste deel van het boek, lezen we hoe Adam na de dodelijke injectie van zijn vrouw naar een kustplaats gaat om tot rust komen. We zien een man in diepe rouw, die alles is kwijtgeraakt wat hem dierbaar was in het leven en daardoor murw geslagen lijkt. Omdat hij arts is, wordt hij door het verzet benaderd om een gewonde strijder te opereren. Deze verhaallijn wordt afgewisseld met brieven die Adam aan zijn vrouw schrijft en waarin hij herinneringen ophaalt aan hun gezamenlijk leven.
In het tweede deel vindt de echte actie plaats. Hier is geen plaats meer voor reflectie of overpeinzingen over het leven, dit is overleven. Kalmer schrijft hier korte, bondige zinnen, waarmee hij er toch heel knap in slaagt om een sfeer neer te zetten en een beeld te schetsen: “We lopen de hele nacht over de verbrande vlakte. Een paar keer horen we de hyena’s, maar telkens klinken ze verder weg. Het wordt al licht wanneer de as plaats begint te maken voor gras. Hier en daar staan struiken. Er verschijnen bomen, steeds dichter op elkaar naarmate we verder lopen.” Hier herken je de toneelschrijver die met een paar pennenstreken een scène tekent, waarna al even staccato dialogen volgen.
In het derde deel ten slotte, keert iets van de rust weer, en hervat Adam ook het gesprek met zijn vrouw.

Kalmer schetst een somber beeld van de wegkijkende mens, die het leven overkomt, die apathisch is en die zich bij zijn keuzes laten leiden door zijn omgeving of door opportunisme. Tegen het einde biedt Kalmer echter ook hoop en laat hij zien dat je als mens altijd nog een keuze kunt maken. Ook als je nooit een held was, kun je je verzetten.

Het boek kent enkele plotwendingen en genoeg actie. Kalmers schrijfstijl is feitelijk, observerend. Emoties of gedachten worden nauwelijks benoemd. Door de snelheid van het verhaal en de korte pakkende beschrijvingen leest het boek makkelijk. Té makkelijk misschien, want je vliegt er zo doorheen, en met zijn 246 pagina’s heb je het dan ook in een vloek en een zucht uit. Door deze vaart en schrijfstijl word je ondertussen nergens écht geraakt. Het risico is dan ook dat je leest, weglegt en vergeet. En dat is jammer. Want dit is een gelaagd boek, dat zijn geheimen niet direct prijsgeeft. Het staat bol van de symboliek en er speelt veel onderhuids dat niet expliciet benoemd wordt. Je moet als lezer zelf aan het werk om de betekenis en de boodschap achter de afstandelijke, feitelijke beschrijvingen te ontdekken. Daar moet je op ingesteld zijn, anders lees je gewoon een dystopisch verhaal over een niet zo sympathieke man, en dat was het dan.

Kalmer legt daarmee veel verantwoordelijkheid bij de lezer, die door de oppervlakte heen moet kunnen prikken en moeite moet willen doen om er meer uit te halen dan het boek at face value te bieden heeft. Wie die moeite echter kan en wil doen doen, leest een knappe allegorie op het menselijk bestaan in de moderne wereld, waarmee Kalmer aan het eind van zijn leven zowel zijn visie op de mens als een moreel appèl op ons allemaal heeft nagelaten.