Een meerduidige, grillige wereld, vol dreiging

Toen Herta Muller de nobelprijs won was ik vrij verrast: ik had nog nooit van haar gehoord..... Meteen maar wat boeken van gescoord, en ja, die Nobelprijs is volkomen terecht. Het is alleen heel moeilijk uit te leggen waarom: dit proza is zo enorm poetisch en origineel dat het nergens mee te vergelijken valt, en dat maakt het ook moeilijk om te begrijpen en te beschrijven hoe het werkt.

Hartedier draait om de wurgende angst van een groep vrienden en vriendinnen onder de dictatuur van Ceaucescu. Niemand durft normale gevoelens als liefde en vriendschap te koesteren, en als die gevoelens al bovenkomen worden ze meteen doordrenkt van angst en verraad. Die wurgende atmosfeer nu wordt op volkomen originele en eigenzinnige wijze beschreven, met een vloed van beelden en metaforen die een soort meerduidige, kinderlijk-magische wereld oproepen vol dreiging. Een gewone schaar wordt b.v. gezien als een zelfstandig bewegend moordinstrument, als een levend, moordlustig wezen dat elk moment kan toeslaan. En bij een door armoede geteisterd personage vind je geen beschrijving van de armoede: er staat dat zij 'de streek in haar gezicht' heeft, en dat op het eerste gezicht nauwelijks te begrijpen beeld maakt dan gek genoeg die armoede in een klap voelbaar. Als je maar even goed nadenkt over dat beeld, en als je maar de tijd neemt om even terug te bladeren naar beschrijvingen van de kale en onherbergzame streek in kwestie.

Door steeds zulke verrassende en associatieve beelden te gebruiken vermijdt Muller ook elke al te gemakkelijke sentimentaliteit, en vlucht ze nooit in al te platte effecten. Ze heeft haar eigen persoonlijke stijl, die zich totaal niet stoort aan modes, conventies en andere onzin. Ook dat dwingt bewondering af: Muller heeft zich door de Roemeense dictatuur niet klein laten krijgen, en houdt ook in het vrije westen bikkelhard vast aan haar eigen originaliteit. Zij kiest haar woorden, haar perspectieven, haar stijlfiguren, en biedt de lezer daarmee inzichten die hij nergens anders vindt. Als lezer moet je wel flink doorzetten, want de beeldspraak is grillig en de plot (als die er al is) is erg impliciet en associatief. Er wordt eerder een sfeer opgeroepen dan dat er een verhaal wordt verteld. Voor je doorzettingsvermogen word je echter als lezer rijkelijk beloond, want wat je bij Muller ziet, dat zie je nergens anders.