De Bijbel als rijke bron van verhalen

De Israëlische schrijver Meir Shalev is een geboren verteller: zijn romans staan vol met kleurrijke verhalen, die overlopen van fantasie en poëzie. Zijn nieuwste boek is echter geen roman, maar, net als De bijbel nu uit 1985, een bundel essays over de bijbel. Opmerkelijk, want Shalev is een atheïst, en dus bepaald geen man die wil getuigen van Gods Woord. Maar waarom schrijft hij dan toch een boek over de bijbel? En wat levert het op?

In elk geval een origineel overzicht van ‘eerste keren’: de eerste lach in de bijbel, de eerste haat, de eerste liefde, de eerste droom, de eerste spionnen…. En dat leidt tot verrassende inzichten. Bijvoorbeeld dat het woord ‘liefde’ niet voorkomt bij Adam en Eva, en wel bij Abraham die zijn zoon Isaac liefheeft, maar zich ook bereid toont om Isaac te offeren aan God. Juist in datdramatische verhaal wordt het woord ‘liefde’ voor de eerste keer gebruikt. Dat is verrassend. Zoals het ook verrassend is dat de eerste schaterlach in de Bijbel meteen de laatste is, en dat God exact één keer glimlacht. Op dat soort verrassingen is Shalev dus uit. Maar nog belangrijker voor hem is de verhalende rijkdom van de Bijbel. Het vereist echter wel verbeeldingskracht om die rijkdom ook te zien. Veel bijbelpassages zijn erg bondig geschreven, en zijn uiterst zuinig met de beschrijving van gevoelens en gedachten. Shalev noemt dit een ‘schrijfstijl […] die de lezer in staat stelt of zelfs van hem vergt tussen de regels door te lezen’. Precies dat is wat Shalev doet: hij fantaseert over wat de personages zouden kunnen hebben gedacht of gevoeld, en maakt daarbij gebruik van al zijn talenten als verteller. Zo weeft hij zijn eigen bijbelverhalen, die even fantasierijk zijn als de verhalen in zijn romans.

Dit doet hij bijvoorbeeld bij een kort vers over Michal. Zij is een vrouw van koning David en houdt hopeloos veel van hem, maar David heeft haar uitgehuwelijkt aan Paltiël die weer hopeloos veel houdt van Michal. David vordert Michal echter terug, puur om zijn macht te tonen. Shalev stelt zich voor hoe Michal zich voelt: wellicht gekweld omdat zij nog van David houdt terwijl hij nooit van haar zal houden, wellicht bedroefd omdat ze moet scheiden van Paltiël. Ook fantaseert Shalev over hoe Paltiël haar met treurige blik nakijkt, haar naloopt, en dan in stilte verdwijnt. Shalev tovert dus een wereld van verhalen uit dit korte vers, en concludeert dan: ‘Een hele roman ligt hier besloten in dit ene vers en iedere lezer met een hart slaat die in gedachte open en bladert erin’. Mooie gedachte, maar een verteller als Shalev ziet die tussen de regels verborgen roman sneller dan anderen. En hij diept niet alleen verborgen romans op, maar verfrist ook de bekende verhalen. Zo leest Shalev het overbekende verhaal van David en Goliat als volgt: ‘Goliat was een geoefend krijgsman en kon bogen op jarenlange militaire ervaring, maar ondanks alle voordelen had die ervaring er ook toe geleid dat hij was vastgeroest in zijn ideeën. David versloeg hem dankzij een nieuw idee, zijn lak aan de conventies van het klassieke tweegevecht, het ontbreken van een vast concept, zijn originele, onverwachte wapen […]’. Lak aan conventies, dat is wat Shalev in David herkent. En het is ook kenmerkend voor Shalev. Hij heeft lak aan de conventies van de theologen, en leest de bijbel op zijn eigen creatieve manier.

Niet alles is even sterk: Shalevs opmerkingen over Gods gevoeligheid voor public relations zijn bijvoorbeeld te banaal, en sommige stukken hebben wat weinig diepgang. Niettemin is In den beginne een sprankelend boek, vol met verrassende invalshoeken. En bovendien een overtuigende lofzang op de bijbel, als rijke bron van verhalen waarin veel te ontdekken en te genieten valt.

De soepel lezende vertaling is van Ruben Verhasselt.